Có những câu tục ngữ mà giọng điệu thay đổi hẳn tuỳ vào người nói và hoàn cảnh nói. Sống lâu lên lão làng là một câu như vậy. Cùng sáu chữ ấy, khi thì là lời ghi nhận công lao của thời gian, khi lại là một tiếng cười nhẹ dành cho người chẳng có gì hơn ngoài số năm.
Nghĩa đen: chữ “lão làng” từ đâu ra
Trong làng xã Việt Nam ngày trước, người ta phân biệt các hạng người theo tuổi và theo vị thế. Đến một độ tuổi nhất định, người đàn ông trong làng được lên hạng lão, được miễn phu phen tạp dịch, được mời ngồi chiếu trên trong đình, được nói tiếng nói có trọng lượng trong việc làng. Danh xưng lão làng gắn với vị trí ấy.
Điều đáng chú ý là để lên lão, người ta không cần thi cử, không cần lập công. Chỉ cần sống đủ số năm là tự nhiên đến lượt. Câu tục ngữ mô tả đúng cơ chế đó: sống lâu thì lên lão làng, đơn giản vậy thôi.
Nghĩa bóng: hai giọng đọc khác nhau
Ở giọng thứ nhất, câu tục ngữ mang nghĩa tích cực. Thời gian không cho không ai thứ gì, nhưng nó cho người ta sự từng trải. Ai đã ở lâu trong một cộng đồng, một nghề, một gia đình thì hiểu ngọn ngành mọi chuyện, biết ai với ai có mối quan hệ ra sao, biết chuyện gì từng xảy ra và kết cục thế nào. Thứ vốn ấy chỉ tích được bằng năm tháng.
Ở giọng thứ hai, câu tục ngữ mang sắc thái mỉa mai, và đây mới là cách dùng phổ biến hơn trong đời sống ngày nay. Người ta nói sống lâu lên lão làng để chỉ những trường hợp một người có vị trí chỉ nhờ ở lâu, chứ không nhờ giỏi giang hay đóng góp. Ngồi đủ số năm thì lên chức, dù năng lực chẳng hơn ai.
Chính sự hai mặt đó làm câu tục ngữ trở nên sắc. Nó thừa nhận rằng thời gian có giá trị, nhưng đồng thời cảnh báo rằng thời gian một mình thì chưa đủ. Người ở lâu mà chịu học, chịu quan sát thì thành người dày dạn. Người ở lâu mà không học gì thì chỉ già đi chứ không lớn lên.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, gắn với lệ trọng xỉ, tức trọng người nhiều tuổi, trong tổ chức làng xã cổ truyền. Không rõ câu ra đời từ khi nào và không có tác giả cụ thể, nên không thể nói chắc điều gì hơn ngoài bối cảnh sinh hoạt đã tạo ra nó.
Câu này thường được nhắc cạnh những câu cùng nói về việc trọng tuổi tác trong làng như “Kính lão đắc thọ”, hoặc những câu nói về thứ bậc trong họ như “Bé bằng củ khoai, cứ vai mà gọi”. Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, đôi khi người ta nói gọn thành “lão làng” để chỉ người kỳ cựu trong một lĩnh vực, chẳng hạn một lão làng trong nghề mộc. Ngoài những cách dùng đó, không nên suy đoán thêm về xuất xứ.
Bài học rút ra
Câu sống lâu lên lão làng để lại ba điều đáng nghĩ, mỗi điều dành cho một phía. Bài học thứ nhất dành cho người đã có thâm niên: đừng lấy số năm ra thay cho lý lẽ. Câu “tôi làm nghề này ba mươi năm rồi” không phải là một lập luận. Nếu ba mươi năm ấy là ba mươi năm học hỏi thì tự khắc việc làm sẽ nói thay, khỏi cần kể tuổi nghề.
Bài học thứ hai dành cho người trẻ: đừng vội xem thường những người chỉ hơn mình ở chỗ đến trước. Rất nhiều thứ trong một tổ chức không nằm trong tài liệu nào cả, chỉ nằm trong đầu người cũ. Biết hỏi đúng người, người trẻ đi nhanh hơn nhiều.
Bài học thứ ba dành cho người đứng ra sắp xếp công việc chung: cần cân giữa thâm niên và năng lực. Chỉ dựa vào thâm niên thì tổ chức trì trệ, người giỏi bỏ đi. Chỉ dựa vào năng lực trước mắt mà gạt phăng người cũ thì mất luôn ký ức và sự ổn định. Cách khôn ngoan là để người kỳ cựu giữ vai cố vấn, giữ nếp, còn người trẻ giữ phần xông pha.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở công sở, tinh thần của câu tục ngữ là hãy biến thời gian thành vốn thật. Một người làm mười năm ở cùng vị trí, lặp lại một quy trình cũ, thì thực chất chỉ có một năm kinh nghiệm được nhân lên mười lần. Muốn khác đi, mỗi năm phải học thêm được một thứ mà năm trước mình chưa biết.
Trong dòng họ, hiện tượng “lên lão làng” thể hiện ở việc người nhiều tuổi mặc nhiên có tiếng nói quyết định trong mọi chuyện. Điều đó có cái hay là giữ được trật tự, nhưng cũng có cái dở khi bàn những việc cần hiểu biết mới, chẳng hạn thủ tục giấy tờ hay chuyện chữa bệnh. Cách dung hoà là các cụ giữ vai chủ trì, còn phần chuyên môn thì nghe người biết việc.
Với chính mình, câu tục ngữ là một câu hỏi đáng tự vấn mỗi cuối năm: năm qua mình đã già thêm một tuổi, nhưng mình có dày thêm chút nào không? Ai trả lời được câu đó một cách trung thực thì sẽ không rơi vào cảnh chỉ có tuổi mà không có nghề.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Kính lão đắc thọ — nếp trọng người già của người Việt, gốc rễ của tục lên lão trong làng.
- Gừng càng già càng cay — mặt tích cực của tuổi tác: càng nhiều năm càng bản lĩnh.
- Khôn đâu tới trẻ, khoẻ đâu tới già — sự phân vai tự nhiên giữa kinh nghiệm và sức lực.
- Trăm hay không bằng tay quen — nhấn vào việc làm nhiều thành thạo, nhưng phải là làm có ý thức.
- Tre già măng mọc — nhắc lớp trước phải biết nhường chỗ cho lớp sau.
- Bảy mươi còn học bảy mươi mốt — tuổi nào cũng còn phải học, thâm niên không phải điểm dừng.
Lời kết
Sống lâu lên lão làng nhắc ta rằng thời gian sẽ tự động trao cho mỗi người một chỗ ngồi, nhưng không tự động trao cho ta lý do để ngồi ở đó. Chỗ ngồi ấy chỉ vững khi kèm theo sự hiểu biết và cách cư xử khiến người khác tâm phục. Sống lâu là chuyện của trời, còn sống cho dày dặn thì là chuyện của mỗi người.
