Có những nhà không hẳn nghèo, nhưng quanh năm cứ lúc thừa lúc thiếu, chẳng bao giờ đều. Người xưa gọi cảnh ấy bằng bốn chữ rất gọn: no dồn đói góp. Câu tục ngữ nói chuyện ăn uống, nhưng ngẫm ra lại đúng với rất nhiều việc khác.
Nghĩa đen
No dồn là lúc có thì dồn cả vào một bữa, ăn cho thoả, ăn đến mức không hết. Đói góp là lúc hết thì phải góp nhặt từng chút, bữa nay vay chỗ này, bữa mai xoay chỗ kia, gom góp cho đủ miếng ăn qua ngày.
Cảnh này rất thật với đời sống nhà nông ngày trước. Vào vụ gặt hay ngày giỗ chạp thì cỗ bàn ê hề, ăn không xuể. Đến kỳ giáp hạt, thóc trong bồ đã cạn mà lúa ngoài đồng chưa chín, thì bữa cơm phải độn thêm khoai sắn. Cùng một gia đình, cùng một năm, mà hai cảnh cách nhau rất xa.
Nghĩa bóng
Rộng ra, câu tục ngữ nói về lối sống và lối làm việc không đều đặn: lúc có thì tiêu pha thoải mái không nghĩ đến ngày mai, lúc hết thì chật vật xoay xở. Cái gốc của vấn đề không phải là thiếu, mà là không biết trải đều cái mình có ra theo thời gian.
Người xưa không chê người nghèo. Câu này chê cách sắp xếp. Cùng một lượng của cải, người biết liệu thì đủ ăn quanh năm, người không biết liệu thì vẫn có lúc phải đi vay.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu này có từ bao giờ. Nó thuộc lớp tục ngữ đúc kết kinh nghiệm sống thường ngày, hình thành dần trong lời ăn tiếng nói chứ không gắn với sự kiện hay nhân vật nào.
Câu thường được nhắc kèm với những lời khuyên về ăn tiêu có kế hoạch, nhưng bản thân nó chỉ mô tả hiện tượng chứ không ra lời răn — phần răn dạy là do người nghe tự rút ra.
Bài học rút ra
Bài học rõ nhất là về sự đều đặn. Một nếp sống ổn định ở mức vừa phải thường bền hơn nếp sống lúc rất thoải mái lúc rất chật vật, dù tính tổng lại có khi hai bên ngang nhau.
Bài học thứ hai là về thói quen nghĩ trước. Lúc đang no là lúc dễ quên rằng sẽ có lúc đói. Người biết lo xa để dành ngay khi còn dư, chứ không đợi đến khi cạn mới đi góp nhặt.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chuyện thóc gạo giáp hạt nay đã xa, nhưng cái nếp “no dồn đói góp” thì vẫn quanh ta. Đó là người vừa lĩnh lương thì tiêu rộng tay, đến cuối tháng phải chạy vạy. Đó là sinh viên bỏ bẵng cả kỳ rồi thức trắng vài đêm trước khi thi. Đó là công việc để dồn đến hạn mới làm gấp gáp.
Trong cả ba trường hợp, phần vất vả không đến từ việc thiếu tiền, thiếu thời gian hay thiếu sức, mà đến từ cách phân bổ. Chia đều ra thì việc nào cũng nhẹ; dồn lại thì việc nào cũng nặng.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Tích cốc phòng cơ, tích y phòng hàn — để dành lúc còn dư để phòng lúc thiếu.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết liệu thì cái ít vẫn đủ dùng.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — kiếm được nhiều mà không biết giữ thì vẫn hết.
- Ăn bữa hôm lo bữa mai — cảnh sống chật vật, không có gì dành dụm.
- Liệu cơm gắp mắm — tiêu dùng vừa với sức mình đang có.
Lời kết
“No dồn đói góp” không phải lời chê nặng nề, mà giống một nhận xét bình thản của người từng trải. Người xưa thấy rằng cái làm nên sự yên ổn trong nhà thường không phải những mùa được lớn, mà là nếp sống đều đặn ngày qua ngày.
