Có những câu tục ngữ chỉ cần một hình ảnh là đủ để người nghe hiểu ngay, và “Qua cầu rút ván” nằm trong số đó. Người vừa đặt chân sang bờ bên kia liền quay lại rút tấm ván mình vừa đi qua. Hành động ấy nhanh, gọn, và nói lên rất nhiều về cách một người nhìn nhận những gì đã đưa mình tới nơi.
Nghĩa đen: tấm ván bắc qua con nước
Ở làng quê xưa, nhiều con mương, con ngòi được bắc qua bằng những cây cầu tạm: một tấm ván, một thân cau, đôi khi chỉ là mấy cây tre buộc lại. Loại cầu này không cố định, ai cũng có thể nhấc lên hoặc rút đi. Nó tồn tại được là nhờ một thoả thuận ngầm giữa người trong làng: đi xong thì để nguyên đó cho người sau.
“Rút ván” là phá vỡ đúng cái thoả thuận ngầm ấy. Người rút ván không phải vì cần tấm ván để dùng vào việc khác; anh ta rút để người phía sau không sang được, hoặc để không ai theo mình. Cây cầu bị biến từ tài sản chung thành một thứ chỉ phục vụ một lượt đi duy nhất.
Hình ảnh còn nhấn mạnh thời điểm: rút ván ngay sau khi đã qua. Chừng nào còn đứng giữa cầu thì tấm ván vẫn quý; đặt chân lên bờ xong thì nó thành thứ có thể vứt bỏ. Sự thay đổi thái độ diễn ra chỉ trong một bước chân.
Nghĩa bóng: đạt mục đích rồi cắt đường người khác
Nghĩa bóng của câu tục ngữ là thói đạt được mục đích rồi phủi bỏ những gì đã giúp mình đạt được, thậm chí chặn luôn đường của người đi sau. Đây là một dạng bội bạc, nhưng có nét riêng so với những câu cùng nhóm.
Nếu “Ăn cháo đá bát” nhấn vào sự phũ phàng với ân nhân, thì “Qua cầu rút ván” nhấn vào một tính toán lạnh lùng hơn: bảo vệ vị thế của mình bằng cách không cho ai khác đi cùng con đường đó nữa. Người rút ván không nhất thiết ghét người phía sau. Anh ta chỉ muốn mình là người duy nhất đứng ở bờ bên kia.
Câu tục ngữ vì thế chạm tới một tâm lý rất thật: nỗi sợ bị vượt qua, sợ chia sẻ chỗ đứng, sợ mất đi lợi thế mà mình vừa giành được. Người xưa không phủ nhận rằng nỗi sợ ấy có thật, chỉ chỉ ra rằng cách xử lý bằng việc rút ván là cách vừa hẹp hòi vừa thiệt về lâu dài.
Vì sao thiệt? Vì cây cầu ấy hiếm khi chỉ dùng một lần. Đường đời quanh co, người ta có thể phải quay lại chính chỗ mình vừa đi qua. Và quan trọng hơn, những người chứng kiến việc rút ván sẽ nhớ rất lâu, đủ lâu để lần sau không ai muốn bắc cầu cho người ấy nữa.
Nguồn gốc và các dị bản
Không có tài liệu nào cho biết câu tục ngữ này ra đời khi nào hay do ai đặt ra, và cũng không nên gán cho nó một tích truyện cụ thể. Hình ảnh cầu ván bắc qua kênh mương là cảnh quá quen thuộc ở đồng bằng Bắc Bộ và Nam Bộ, đủ để một câu nói như vậy hình thành tự nhiên trong dân gian.
Trong tiếng Việt, những câu gần nghĩa nhất là “Ăn cháo đá bát”, “Vắt chanh bỏ vỏ” và “Được chim bẻ ná, được cá quên nơm”. Cả bốn câu đều nói về việc quay lưng sau khi đã được lợi, nhưng chọn những hình ảnh khác nhau: bát cháo, quả chanh, cái ná và cái nơm, tấm ván. Sự phong phú ấy cho thấy đây là thói xấu mà người xưa gặp đủ nhiều để đặt tên cho nó theo nhiều cách.
Bài học rút ra
Thứ nhất, chặn đường người sau cũng là tự thu hẹp đường của mình. Trong bất kỳ nghề nào, người ta cũng cần đến người khác vào lúc nào đó: cần một lời giới thiệu, một sự hợp tác, một người sẵn lòng nói tốt cho mình. Người từng rút ván sẽ thấy những cánh cửa ấy đóng lại dần, không ồn ào nhưng rất chắc chắn.
Thứ hai, giữ được vị trí bằng năng lực thì bền hơn giữ bằng cách bịt lối. Người phải rút ván mới yên tâm thường là người không tin vào chính mình. Ngược lại, người liên tục học và làm tốt hơn không cần lo ai đi cùng đường, vì lợi thế của họ nằm ở chỗ khác. Đây là điểm đáng suy nghĩ với những ai đang giữ khư khư một chút bí quyết nghề nghiệp vì sợ mất chỗ.
Thứ ba, cách trả ơn tốt nhất thường là bắc cầu cho người khác. Người đã giúp ta ngày trước hiếm khi cần ta trả lại đúng thứ họ cho. Điều họ mong thường là thấy ta làm được điều tương tự cho ai đó đang ở chỗ mà ta từng đứng. Nhìn theo hướng này, mỗi tấm ván được giữ lại là một cách nối dài lòng tốt chứ không phải một sự thiệt thòi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, biểu hiện thường gặp nhất là người vừa được đề bạt liền xa cách những đồng nghiệp cũ đã cùng mình gánh vác, hoặc giấu kinh nghiệm để không ai theo kịp. Cách làm ấy có thể giữ được lợi thế trong một thời gian ngắn, nhưng nó khiến người đó mất đi thứ quan trọng hơn: một đội ngũ sẵn lòng làm việc hết mình cho mình.
Trong nghề nghiệp nói chung, việc từ chối truyền nghề cho lớp sau vì sợ bị cạnh tranh là một dạng rút ván khá phổ biến. Nhưng thực tế cho thấy những người dạy nghề nhiều lại thường là những người có chỗ đứng vững nhất, bởi uy tín của họ được chính học trò cũ nhắc tới suốt nhiều năm.
Trong làm ăn, người được giới thiệu mối rồi quay sang làm việc thẳng với khách, gạt người trung gian ra ngoài, cũng đang rút ván. Khoản lợi thu được trong lần đó rất cụ thể, còn cái mất là những lần giới thiệu về sau sẽ không bao giờ đến nữa.
Trong gia đình và họ hàng, câu tục ngữ ứng vào những trường hợp được anh em, bà con giúp lúc khó khăn, đến khi khá lên thì ngại qua lại, sợ bị nhờ vả. Nỗi ngại ấy dễ hiểu, nhưng cách giải quyết lành mạnh là nói rõ mình giúp được đến đâu, chứ không phải cắt đứt liên lạc.
Với con cái, người lớn có thể dạy điều này qua những việc rất nhỏ trong lớp học: giảng lại bài cho bạn, chia sẻ tài liệu, không giấu cách làm hay. Trẻ hiểu được rằng giúp bạn không làm mình kém đi sẽ lớn lên với một cách nhìn rộng rãi hơn nhiều về thành công.
Cũng nên phân biệt cho rõ: không phải cứ đặt ra giới hạn là rút ván. Có những lúc ta buộc phải từ chối giúp đỡ vì không đủ sức, hoặc phải rời xa một mối quan hệ gây tổn thương. Điều câu tục ngữ phê phán là việc cố tình phá bỏ con đường mà người khác đang cần, chỉ vì mình đã đi qua rồi.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ăn cháo đá bát — hưởng xong sự giúp đỡ rồi quay lại phũ phàng với người đã giúp.
- Vắt chanh bỏ vỏ — dùng hết giá trị của người khác rồi bỏ mặc họ.
- Được chim bẻ ná, được cá quên nơm — đạt mục đích thì vứt bỏ công cụ đã giúp mình đạt được.
- Có mới nới cũ — có cái mới liền lạnh nhạt với người cũ, việc cũ.
- Uống nước nhớ nguồn — lời nhắc ngược lại, về việc nhớ tới cội nguồn của thứ mình đang hưởng.
- Ăn quả nhớ kẻ trồng cây — hưởng thành quả thì nhớ tới người đã bỏ công vun trồng.
Lời kết
“Qua cầu rút ván” không kết tội ai muốn giữ lấy chỗ đứng của mình, vì đó là mong muốn bình thường. Nó chỉ nhắc rằng có cách giữ chỗ đứng khiến người ta được quý trọng, và có cách khiến người ta bị nhớ mãi vì một hành động nhỏ nhen. Tấm ván để lại sau lưng không tốn của mình bao nhiêu, nhưng với người đang đứng bên kia bờ, nó là cả một con đường.
