Trong một cuộc cãi vã, thứ đáng sợ nhiều khi không phải là hai người đang to tiếng, mà là người thứ ba đứng ngoài buông thêm một câu. Người Việt gọi việc đó bằng bốn chữ rất gọn: đổ dầu vào lửa. Câu thành ngữ này cũ mà chưa bao giờ hết dùng, bởi cái cảnh nó tả vẫn diễn ra hằng ngày, ở nhà cũng như ngoài đường.
Nghĩa đen
Người xưa dùng dầu để thắp đèn, để chiên rán, nên hiểu rất rõ tính nết của thứ chất lỏng ấy. Dầu bắt lửa rất nhanh, cháy lâu, và quan trọng nhất là không hoà với nước. Một đám lửa nhỏ đang liu riu, nếu bị đổ dầu vào thì trong chớp mắt sẽ bùng lên thành cột lửa, lan sang những chỗ trước đó còn nguyên.
Cái đáng nói là ngọn lửa ấy vốn đã có sẵn. Người đổ dầu không nhóm lửa, họ chỉ thêm chất đốt vào chỗ đang cháy. Việc làm của họ trông nhỏ, chỉ mất một khoảnh khắc, nhưng hậu quả thì lớn gấp bội so với công sức bỏ ra. Và một khi lửa đã bùng thì dập lại tốn công gấp nhiều lần lúc nó còn liu riu.
Nghĩa bóng
Nói ai đó đổ dầu vào lửa là nói người ấy có lời nói hoặc việc làm khiến một mâu thuẫn đang có bùng to lên. Cái mâu thuẫn ấy vốn đã tồn tại, có khi chỉ mới âm ỉ, còn cứu vãn được; nhưng sau một câu nói đúng lúc sai chỗ thì mọi đường lui đều bị chặn.
Có ba dạng người thường mắc phải chuyện này. Dạng thứ nhất là người cố ý, thấy hai bên bất hoà thì thích thú kể thêm, thuật lại lời bên này cho bên kia nghe. Dạng thứ hai là người vô tình, bụng dạ không xấu nhưng nói không đúng lúc, chẳng hạn bênh một bên ngay giữa lúc cả hai đang nóng. Dạng thứ ba là chính người trong cuộc, đang giận mà vẫn đáp trả từng câu — tự tay đổ dầu vào ngọn lửa của mình.
Cần phân biệt câu này với vài câu nghe gần gần. Đâm bị thóc, chọc bị gạo là dựng nên mâu thuẫn ở nơi vốn chưa có, bằng cách nói ra nói vào giữa hai bên. Gắp lửa bỏ tay người là đổ vấy tội cho người vô can. Còn đổ dầu vào lửa thì lửa đã cháy sẵn rồi, việc của người kia chỉ là làm nó to thêm.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là cách nói quen thuộc trong tiếng Việt, dựng trên một kinh nghiệm đời thường ai cũng kiểm chứng được, chứ không gắn với một câu chuyện hay một nhân vật cụ thể nào. Câu có từ bao giờ thì không có căn cứ để nói chắc.
Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, cùng một ý ấy được diễn đạt bằng mấy động từ khác nhau: thêm dầu vào lửa, châm dầu vào lửa, có khi nói dài thành lửa đang cháy lại đổ thêm dầu. Chữ khác nhau chút ít, còn hình ảnh và ý nghĩa thì vẫn là một.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là mọi đám cháy đều cần thời gian để nguội. Khi hai người đang nóng, điều tốt nhất mà người thứ ba làm được thường là không nói gì thêm. Im lặng đúng lúc không phải là thờ ơ, mà là gáo nước duy nhất có sẵn trong tay. Đợi lửa hạ xuống rồi mới nói chuyện, khi ấy lời nói mới có chỗ để lọt vào tai người nghe.
Bài học thứ hai là người ngoài cuộc có sức nặng lớn hơn họ tưởng. Một câu kể lại, một lời bình phẩm tưởng vô thưởng vô phạt cũng đủ khiến chuyện nhỏ thành chuyện lớn. Người muốn can thật lòng thì nên nói riêng với từng bên, nói những điều làm hạ nhiệt, và tuyệt đối không thuật lại nguyên văn những lời nặng mà bên kia lỡ buông ra lúc giận.
Bài học thứ ba dành cho chính người trong cuộc. Lúc đang giận, ta rất dễ chọn đúng câu nói làm đau người đối diện nhất, vì ta biết rõ chỗ nào của họ là chỗ yếu. Nói câu đó ra là tự tay đổ dầu vào lửa. Người xưa dặn một điều nhịn, chín điều lành, chồng giận thì vợ bớt lời — đều là cách giữ cho ngọn lửa đừng bùng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nhà, khi vợ chồng lời qua tiếng lại, người khôn ngoan sẽ tạm dừng câu chuyện, đi làm việc khác, chờ cả hai bình tĩnh rồi mới nói tiếp. Cha mẹ hai bên, anh em họ hàng nếu có thương thì càng nên giữ mồm giữ miệng, đừng vội đứng về phía nào giữa lúc con cháu đang căng.
Ở nơi làm việc, chuyện này hay xảy ra trong các nhóm trò chuyện chung. Hai đồng nghiệp bất đồng về công việc, chỉ cần vài người khác nhảy vào bình luận là mâu thuẫn chuyên môn biến thành chuyện cá nhân. Cách xử lý gọn nhất là đưa câu chuyện ra khỏi chỗ đông người, để hai bên nói riêng với nhau.
Trong nuôi dạy con, khi hai đứa trẻ giành nhau, người lớn phân xử vội theo kiểu bênh đứa này mắng đứa kia thường chỉ làm cuộc cãi vã dài thêm. Tách hai đứa ra, để mỗi bên nguôi đã, rồi hỏi từng đứa — cách ấy chậm hơn nhưng dạy được con điều mà mắng mỏ không dạy nổi.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Một điều nhịn, chín điều lành — nhịn một câu lúc nóng thì giữ được nhiều điều tốt về sau.
- Chồng giận thì vợ bớt lời — một bên nóng thì bên kia hạ giọng, nhà mới yên.
- Đâm bị thóc, chọc bị gạo — nói ra nói vào để hai bên sinh hiềm khích.
- Gắp lửa bỏ tay người — đổ tội cho người vô can, gây hoạ cho họ.
- Già néo đứt dây — căng quá mức thì mối quan hệ sẽ đứt hẳn.
- Lời nói chẳng mất tiền mua — lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.
Lời kết
Điều đáng nghĩ nhất ở câu đổ dầu vào lửa là nó không chê người nhóm lửa, mà chê người thêm dầu. Người xưa hiểu rằng bất hoà giữa người với người là chuyện khó tránh, sống với nhau lâu thì thế nào cũng có lúc va chạm. Cái tránh được, và phải tránh, là việc biến một va chạm nhỏ thành đám cháy lớn chỉ vì một câu nói buông ra không đúng lúc.
