Có những câu ca dao mà nhiều người thuộc lòng từ nhỏ nhưng lại ít khi dừng lại hỏi xem từng chữ nghĩa là gì, và “Nhiễu điều phủ lấy giá gương, người trong một nước phải thương nhau cùng” là một trường hợp như vậy. Hai vật được nhắc tới trong câu nay đã xa lạ với nếp nhà hiện đại, song hình ảnh mà chúng gợi ra thì vẫn nguyên vẹn sức nặng: che chở cho nhau và làm đẹp cho nhau.
Nghĩa đen: nhiễu điều và giá gương là gì
“Nhiễu” là một loại hàng dệt bằng tơ, mặt vải hơi nhám, dày dặn, xưa thuộc loại vải quý. “Điều” là màu đỏ. Vậy “nhiễu điều” là tấm vải nhiễu màu đỏ, thứ vải sang trọng thường dùng trong những việc trang trọng của gia đình.
“Giá gương” là chiếc giá gỗ dùng để đỡ tấm gương, thường được đặt ở nơi trang nghiêm trong nhà, gắn với bàn thờ và những đồ thờ tự. Vì là vật quý và cần giữ sạch, người ta lấy tấm nhiễu đỏ phủ lên khi không dùng đến, để tránh bụi bặm và tránh va chạm sứt mẻ.
Điều tinh tế nằm ở chỗ hai vật này làm lợi cho nhau. Tấm nhiễu che chở cho giá gương, còn giá gương giúp tấm nhiễu có chỗ mà phô ra dáng đẹp; đặt cạnh nhau, cả hai cùng trang trọng hơn hẳn khi đứng riêng. Người xưa chọn đúng cặp hình ảnh ấy để nói chuyện con người, và đó là dụng ý chứ không phải sự ngẫu nhiên.
Nghĩa bóng: tình nghĩa giữa những người cùng một nước
Dòng thứ hai nói thẳng điều muốn gửi: “người trong một nước phải thương nhau cùng”. Từ chuyện hai vật che chở nhau trên bàn thờ, câu ca dao chuyển sang chuyện những con người cùng chung một xứ sở, cùng chung tiếng nói, cùng chịu chung nắng mưa bão lũ, thì cũng phải đùm bọc lấy nhau như thế.
Chữ “cùng” ở cuối câu rất đáng chú ý. Nó cho thấy đây không phải quan hệ một chiều, kiểu người mạnh ban ơn cho người yếu, mà là thương nhau qua lại. Cũng như tấm nhiễu và giá gương, ai cũng có lúc là người che chở và có lúc là người được che chở; hôm nay ta giúp một vùng đang gặp nạn, mai kia có thể chính nơi ấy lại giúp lại quê mình.
Một điểm nữa: câu ca dao dùng chữ “phải”. Người xưa không nói thương nhau là chuyện tùy tâm, mà đặt nó thành bổn phận. Sống chung một cộng đồng thì việc quan tâm đến người bên cạnh không còn là lòng tốt tùy hứng, nó là điều kiện để cả cộng đồng đứng được.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu ca dao lục bát lưu truyền trong dân gian. Không rõ ai sáng tác và cũng không xác định được thời điểm ra đời; mọi khẳng định về tác giả hay hoàn cảnh cụ thể đều không có căn cứ. Chỉ có thể nói chắc rằng các hình ảnh trong câu — nhiễu, giá gương — gắn với nếp sinh hoạt và đồ thờ tự của gia đình Việt thời trước.
Câu này thường được đọc thống nhất, đôi khi vế đầu được nói thành “Nhiễu điều phủ lấy giá gương” hoặc “Nhiễu điều che lấy giá gương”, nghĩa không đổi. Cùng mạch với nó, ca dao tục ngữ Việt còn nhiều câu như “Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn” hay “Lá lành đùm lá rách”, đều nói về sự đùm bọc giữa những người sống chung một chỗ.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là sự gắn bó không đòi hỏi phải giống nhau. Tấm nhiễu và cái giá gương là hai vật hoàn toàn khác chất liệu, khác công dụng, vậy mà vẫn hợp thành một cặp. Người trong một nước cũng vậy: khác vùng miền, khác giọng nói, khác nghề nghiệp, khác cả cách nghĩ, nhưng điều đó không cản trở việc che chở cho nhau.
Bài học thứ hai là che chở cho người khác cũng là giữ cho chính mình. Một cộng đồng mà người gặp nạn bị bỏ mặc thì ai cũng sống trong thấp thỏm, vì biết đến lượt mình sẽ chẳng có ai đưa tay ra. Ngược lại, nơi nào người ta quen giúp nhau thì ai cũng thấy yên tâm hơn khi rủi ro xảy đến.
Bài học thứ ba là thương nhau phải đi kèm với sự tôn trọng. Tấm nhiễu phủ lên giá gương một cách nhẹ nhàng, không đè, không làm hỏng vật bên dưới. Sự giúp đỡ cũng nên như vậy: giúp mà giữ thể diện cho người nhận, không kể công, không biến lòng tốt thành một món nợ mà người ta phải mang mãi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Rõ nhất là những đợt thiên tai. Mỗi lần bão lũ, hạn mặn hay dịch bệnh xảy ra ở một vùng nào đó, người khắp nơi lại chung tay góp sức — đó chính là câu ca dao này sống trong thực tế. Điều đáng nói là cách làm: giúp đúng thứ người ta cần, giúp cả lúc ống kính đã rút đi, và ưu tiên những việc bền như dựng lại nhà cửa, lo cho trẻ trở lại trường, thay vì chỉ dồn vào vài ngày đầu.
Nhưng tinh thần ấy không chỉ nằm ở những dịp lớn. Trong đời thường, nó hiện ra ở những việc nhỏ mà ai cũng làm được:
- Giúp một người đồng hương mới lên thành phố tìm chỗ trọ, chỉ đường, giới thiệu việc làm.
- Không dùng giọng miệt thị vùng miền khi nói hay khi viết trên mạng, vì đó là thứ chia rẽ âm thầm nhất.
- Mua giúp nông sản của bà con đang gặp khó, một việc vừa thiết thực vừa sòng phẳng.
- Đối xử tử tế với người lao động phổ thông mà mình gặp mỗi ngày.
- Kiểm chứng trước khi chia sẻ tin tức, để không góp phần đẩy sự nghi kỵ lan ra.
Với trẻ nhỏ, câu ca dao này dạy được nhiều hơn một bài học thuộc lòng. Cho con góp một phần tiền tiết kiệm vào đợt quyên góp của trường, cùng con soạn lại quần áo cũ để gửi đi, hay đơn giản là giải thích cho con hiểu vì sao phải tôn trọng bạn có hoàn cảnh khác mình — đó là cách để hai chữ “thương nhau” không dừng lại ở lời hát.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Bầu ơi thương lấy bí cùng, tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn — khác biệt không ngăn được sự đùm bọc.
- Lá lành đùm lá rách — người khá hơn che chở cho người kém may mắn.
- Một con ngựa đau, cả tàu bỏ cỏ — nỗi đau của một người là chuyện chung của cả tập thể.
- Một cây làm chẳng nên non, ba cây chụm lại nên hòn núi cao — sức mạnh nằm ở sự đồng lòng.
- Thương người như thể thương thân — đặt mình vào chỗ của người khác mà cư xử.
- Chị ngã em nâng — người thân cận đỡ đần nhau lúc khó khăn.
Lời kết
“Nhiễu điều phủ lấy giá gương, người trong một nước phải thương nhau cùng” đẹp ở chỗ nó không hô hào, chỉ đặt trước mắt ta một hình ảnh rất đời: hai vật che chở nhau và cùng nhau đẹp lên. Giữ được cách nghĩ ấy, ta sẽ thấy việc quan tâm đến người khác không phải là hy sinh, mà là cách giữ cho chỗ mình đang sống vẫn còn là nơi đáng sống.
