Trong tiếng Việt có những câu nghe qua tưởng là mắng, nghe kỹ lại thấy thương. Nhất quỷ, nhì ma, thứ ba học trò là một câu như vậy. Người xưa xếp đám học trò ngay sau hai thứ đáng gờm nhất trong trí tưởng tượng dân gian, nhưng giọng nói thì không hề gay gắt, mà pha một nụ cười của người từng trải.
Nghĩa đen: một bảng xếp hạng nghịch ngợm
Câu tục ngữ dựng lên một thứ tự ba bậc. Quỷ đứng đầu, ma đứng thứ hai, và học trò đứng thứ ba. Cách đếm nhất, nhì, thứ ba vốn quen thuộc trong tục ngữ Việt, dùng để so bề hơn kém, như nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống. Ở đây phép đếm ấy được dùng để đo một thứ khác: mức độ khó lường của những trò tinh quái.
Điều thú vị nằm ở chỗ, quỷ và ma là hai thứ người ta chỉ nghe kể chứ không mấy ai gặp, còn học trò thì ngày nào cũng gặp, ngồi kín cả lớp. Đem cái có thật đặt cạnh cái trong truyện, người xưa muốn nói rằng những trò nghịch của đám trẻ đang tuổi ăn tuổi lớn nhiều khi bất ngờ đến mức khó tưởng tượng nổi: giấu phấn, đổi chỗ ngồi, đặt biệt danh cho thầy cô, bày trò trêu nhau giữa giờ, nghĩ ra cách trốn học mà người lớn không nghĩ ra.
Nghĩa bóng: cái nghịch là mặt trái của sự thông minh
Nếu chỉ là chê, người xưa đã dùng những từ nặng hơn nhiều. Nhưng câu này lại chọn cách nói phóng đại vui vẻ, cho thấy thái độ thật sự là bao dung. Bởi vì muốn nghịch cho ra trò thì phải nhanh trí, phải quan sát, phải biết đoán trước phản ứng của người khác. Nói cách khác, cái tinh nghịch của tuổi học trò chính là trí thông minh đang thừa năng lượng mà chưa có việc đủ lớn để làm.
Câu tục ngữ cũng ghi nhận một sự thật: tuổi học trò là quãng đời hiếu động nhất của một đời người. Đó là lúc con người ta bắt đầu thử ranh giới, thử xem đến đâu thì người lớn nhíu mày, đến đâu thì bị phạt. Việc thử ấy nghe thì phiền, nhưng lại cần thiết, vì có thử thì mới biết giới hạn nằm ở đâu và mới học được cách tự đặt giới hạn cho mình về sau.
Vì thế, hiểu đúng câu Nhất quỷ, nhì ma, thứ ba học trò là hiểu nó như một lời kêu ca có kèm nụ cười, chứ không phải một bản án. Người nói câu ấy thường là thầy cô hoặc cha mẹ, những người vừa mệt vì đám trẻ vừa không nỡ giận lâu.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ có từ bao giờ, không gắn với một tác giả nào. Hình thức xếp hạng ba bậc của câu này là lối nói rất phổ biến trong tiếng Việt, nên nhiều khả năng nó hình thành dần trong lời ăn tiếng nói chứ không do ai đặt ra một lần.
Lời câu khá ổn định, hầu như ở đâu cũng nói giống nhau, chỉ đôi khi thêm bớt dấu phẩy hoặc đọc gọn là nhất quỷ nhì ma thứ ba học trò. Người ta hay dùng câu này trong hai hoàn cảnh: một là than thở sau khi bị đám trẻ chơi khăm, hai là kể lại thời đi học của chính mình với giọng đầy nhớ nhung.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đừng đồng nhất nghịch với hư. Một đứa trẻ bày trò trêu bạn không giống một đứa trẻ nói dối hay lấy đồ của người khác. Cái thứ nhất là năng lượng đặt sai chỗ, cái thứ hai mới là vấn đề về tính nết. Người lớn phân biệt được hai thứ ấy sẽ đỡ mắng oan và cũng đỡ bỏ sót.
Thứ hai, năng lượng không thể cấm, chỉ có thể dẫn dòng. Cấm tiệt thì nó bật ra chỗ khác, thường là chỗ khó kiểm soát hơn. Cho đám trẻ một sân bóng, một câu lạc bộ, một việc cần bày mưu tính kế lành mạnh, tự khắc những trò nghịch lặt vặt giảm đi.
Thứ ba, người lớn cũng từng là học trò. Nhớ lại điều đó là cách nhanh nhất để bớt nóng. Rất nhiều thầy cô được học trò nhớ suốt đời không phải vì nghiêm nhất, mà vì biết cười trước một trò nghịch vô hại rồi mới nói chuyện phải trái.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong lớp học, câu tục ngữ nhắc thầy cô rằng phản ứng đầu tiên nên là bình tĩnh. Một trò đùa giữa giờ nếu bị xử lý bằng cơn giận sẽ biến thành cuộc đối đầu, còn nếu được xử lý bằng một câu hài hước rồi một lời nhắc nghiêm túc thì lớp vừa vui vừa nề nếp. Ranh giới cần vạch rõ vẫn phải rõ: trò nào làm bạn đau, làm bạn xấu hổ trước đám đông, hay gây nguy hiểm thì không được xem là đùa.
Trong gia đình, cha mẹ thường sốt ruột khi con vào tuổi mười ba, mười lăm, bỗng dưng hay cãi, hay bày trò. Hiểu rằng đó là giai đoạn tự nhiên sẽ giúp người lớn giữ được kênh nói chuyện với con. Điều nên làm là thoả thuận vài nguyên tắc ít mà chắc, thay vì liệt kê hàng chục điều cấm rồi không theo dõi nổi.
Ở nơi làm việc, câu này cũng ứng được. Một đội ngũ trẻ hay đùa, hay nghĩ ra trò lạ, thường là đội ngũ còn hào hứng. Người quản lý khôn ngoan sẽ giữ lấy phần hào hứng ấy và chỉ siết ở những chỗ liên quan đến chất lượng và cam kết với khách hàng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Dạy con từ thuở còn thơ — uốn nắn sớm thì nhẹ nhàng, để muộn thì vất vả.
- Khôn đâu tới trẻ, khoẻ đâu tới già — mỗi lứa tuổi có phần mạnh và phần non riêng.
- Thương cho roi cho vọt — nghiêm khắc vì thương, nhưng nghiêm phải đi cùng giải thích.
- Tiên học lễ, hậu học văn — nghịch đến đâu cũng phải giữ phép tắc với thầy, với bạn.
- Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà — nuông chiều quá mức thì cái nghịch dễ hoá thành cái hư.
- Tre già măng mọc — lớp trẻ ồn ào hôm nay chính là lớp gánh vác ngày mai.
Lời kết
Nhất quỷ, nhì ma, thứ ba học trò nghe như một lời than, nhưng ai từng đứng lớp hay từng nuôi con qua tuổi ấy đều biết trong đó có bao nhiêu phần chiều chuộng. Người xưa không đòi trẻ con phải ngoan như người lớn. Họ chỉ mong người lớn đủ kiên nhẫn để chờ đám quỷ nhỏ ấy lớn lên.
