Có những câu bốn chữ mà người Việt dùng hằng ngày, quen đến mức không ai dừng lại hỏi nó nghĩa là gì. Năm thì mười hoạ là một câu như vậy. Nghe là hiểu ngay ý "hiếm lắm mới có một lần", nhưng bóc từng chữ ra thì lại thấy nhiều điều đáng nói.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
Câu này dựng theo khuôn quen thuộc của tiếng Việt: một cặp số năm và mười đặt ở hai vế đối nhau, giống như trong năm cha ba mẹ, chín người mười ý hay một điều nhịn chín điều lành. Ở những khuôn này, con số không dùng để đếm cho chính xác mà chỉ để tạo nhịp và gợi cảm giác nhiều lượt, nhiều bận.
Chữ thì ở đây mang nghĩa là thời, là dịp, là lúc — cùng gốc với cách nói đúng thì, trái thì. Chữ hoạ gây khó nhất, vì nó không phải chữ hoạ trong tai hoạ. Đây là chữ hoạ còn sót lại trong các từ hoạ hoằn, hoạ chăng, hoạ may, đều mang nghĩa hiếm khi, may ra mới có.
Ghép lại, nghĩa đen của bốn chữ ấy đại khái là: trong năm dịp, mười lần, hoạ hoằn mới gặp được một lần. Cũng cần nói thật là các chữ trong câu nay hầu như không còn đứng riêng trong tiếng nói thường ngày, nên tồn tại vài cách cắt nghĩa khác nhau, và không có căn cứ chắc chắn để khẳng định cách nào là gốc. Điều mà mọi người dùng đều đồng ý chỉ là ý nghĩa chung: hiếm hoi, thưa thớt.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Trong lời nói hằng ngày, năm thì mười hoạ luôn đi kèm một chút trách móc nhè nhẹ. Người mẹ nói "nó năm thì mười hoạ mới về" không phải để thông báo tần suất, mà để nói cái tủi của người ở lại. Người thợ cả bảo "anh ta năm thì mười hoạ mới đến xưởng" là đang chê một người làm việc không ra thể thống gì.
Nghĩa bóng vì thế không dừng ở chỗ "ít". Nó chỉ ra một kiểu ít không đều: không có nhịp, không thành nếp, lúc có lúc không, hoàn toàn tuỳ hứng. Chính cái không đều ấy mới là điều người xưa muốn nói tới, bởi việc gì làm mà không thành nếp thì rốt cuộc cũng như không làm.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu này có từ bao giờ, cũng không có tài liệu nào cho biết ai là người nói ra đầu tiên. Đây thuần tuý là lối nói dân gian, sinh ra trong đời sống rồi được truyền miệng qua nhiều đời.
Trong tiếng Việt có nhiều cách nói cùng ý mà mỗi cách một sắc thái. Hoạ hoằn lắm và thảng hoặc nghe trang trọng hơn, thường gặp trong sách vở. Thi thoảng, lâu lâu thì trung tính, không chê ai. Bữa đực bữa cái lại nhấn vào sự thất thường trong công việc. So với tất cả, năm thì mười hoạ là câu vừa gọn vừa có nhịp, lại vừa chở được chút giọng trách, nên đến nay vẫn sống khoẻ trong lời ăn tiếng nói.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất: việc gì cũng cần thành nếp mới ăn thua. Một buổi tập nặng rồi nghỉ hai tháng thì không bằng mười lăm phút đi bộ mỗi ngày. Một đêm học thâu sáng trước kỳ thi không bù nổi cho cả học kỳ bỏ bê. Sức mạnh của việc nhỏ nằm ở chỗ nó được lặp lại, chứ không nằm ở cường độ của một lần.
Bài học thứ hai: tình cảm cũng cần được vun bằng nhịp đều. Người con gửi về nhà một khoản lớn mỗi năm một lần chưa chắc làm cha mẹ ấm lòng bằng người tuần nào cũng gọi một cuộc mươi phút. Quan hệ nào cũng vậy, nó sống bằng sự có mặt thường xuyên chứ không bằng những lần xuất hiện đột ngột.
Bài học thứ ba: đừng dựng kế hoạch đời mình trên những gì năm thì mười hoạ mới đến. Có người chờ một cơ hội lớn, một mối làm ăn hiếm có, một vận may bất chợt, và trong lúc chờ thì bỏ mặc những việc đều đặn có thể làm mỗi ngày. Cái hiếm hoi nếu có đến cũng chỉ đến với người đã sẵn sàng, mà sự sẵn sàng lại được xây bằng những ngày thường.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở công sở, người quản lý nào cũng nhận ra sự khác biệt giữa một nhân viên làm việc đều tay và một nhân viên chỉ bừng lên khi có việc gấp. Người thứ hai có thể tài hơn, nhưng khó giao việc dài hạn, vì không ai đoán được lúc nào họ có mặt. Muốn được tin cậy thì trước hết phải để người khác đoán được mình.
Trong việc học của con trẻ, cha mẹ nên chú ý đến nhịp hơn là đến lượng. Mỗi tối nửa giờ ngồi vào bàn, làm đủ bài, đọc vài trang sách — nếp ấy giữ được vài năm sẽ tạo ra khác biệt lớn hơn hẳn những đợt học dồn trước kỳ thi.
Với sức khoẻ và với nhà cửa cũng thế. Chiếc xe được kiểm tra định kỳ khác hẳn chiếc xe năm thì mười hoạ mới ghé tiệm, thường là lúc đã hỏng. Cơ thể cũng vậy: khám sức khoẻ đều đặn tốn ít hơn nhiều so với chữa một cái bệnh phát hiện muộn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Năng nhặt chặt bị — chăm nhặt từng ít một rồi cũng đầy, đề cao đúng cái đều đặn mà câu trên nhắc thiếu.
- Nước chảy đá mòn — sức mạnh của sự bền bỉ lâu ngày, dù mỗi lần chỉ là một dòng nước nhỏ.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — kiên trì làm mãi một việc thì việc khó mấy cũng thành.
- Bữa đực bữa cái — chê thói làm việc lúc có lúc không, rất gần với ý chê trong câu đang bàn.
- Xa mặt cách lòng — nhắc rằng tình thân thưa dần sự gặp gỡ thì cũng nhạt dần.
- Mưa dầm thấm lâu — cái nhỏ mà bền thấm sâu hơn cái mạnh mà chóng tạnh.
Lời kết
Bốn chữ năm thì mười hoạ chỉ tả một tần suất, nhưng ẩn sau đó là cả một cách nhìn của người xưa về đời sống: cái gì đáng quý thì phải làm cho thành nếp. Lần sau, nếu ai đó nói về ta bằng bốn chữ ấy, có lẽ nên coi đó là một lời nhắc nhẹ nhàng mà đúng chỗ, hơn là một câu trách móc.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
