Có những thành ngữ dùng con số một cách phi lý để tạo ấn tượng, và năm cha ba mẹ là ví dụ rõ nhất. Ai cũng biết mỗi người chỉ có một cha một mẹ, thế nhưng người xưa vẫn cứ ghép năm với ba để nói về một thứ mà họ không ưa: sự pha tạp, lộn xộn, không ra hình thù gì.
Nghĩa đen: một phép ghép cố tình vô lý
Câu gồm hai vế đối nhau: năm cha và ba mẹ. Con số năm và ba đều là số lẻ, đặt trước hai danh từ chỉ đấng sinh thành. Sự vô lý hiện ra ngay lập tức, và đó chính là dụng ý.
Trong nếp nghĩ truyền thống, gốc gác là điều thiêng liêng và phải rõ ràng. Người ta hỏi nhau con nhà ai, quê quán ở đâu, thuộc dòng họ nào. Một vật, một việc cũng vậy, phải biết từ đâu ra thì mới yên tâm. Nói một thứ có tới năm cha ba mẹ tức là nói nó chẳng có gốc nào rõ ràng cả, mỗi phần một nơi ghép lại.
Hai con số ở đây không đếm gì cụ thể. Chúng chỉ cốt tạo ra cảm giác nhiều và lệch — nhiều nguồn, mà các nguồn ấy lại chẳng khớp với nhau.
Nghĩa bóng: sự hỗn tạp không có gốc
Trong lời ăn tiếng nói, năm cha ba mẹ dùng để chê một tập hợp hỗn tạp, gồm nhiều thứ khác nguồn gốc, khác chất lượng, ghép lại mà không theo một chuẩn nào. Người ta nói một mớ đồ đạc năm cha ba mẹ, một nhóm người năm cha ba mẹ, một mớ thông tin năm cha ba mẹ.
Sắc thái của câu rõ ràng là chê. Cái bị chê không phải là sự đa dạng — người Việt vốn dễ chấp nhận đa dạng, bằng chứng là câu muôn hình muôn vẻ mang nghĩa trung tính. Cái bị chê ở đây là sự chắp vá thiếu tính toán: các phần ghép lại nhưng không ăn khớp, không cùng tiêu chuẩn, không ai chịu trách nhiệm cho cái toàn thể.
Nói cách khác, năm cha ba mẹ không phê phán việc lấy từ nhiều nguồn, mà phê phán việc lấy về rồi để nguyên, không gạn lọc, không sắp xếp.
Nguồn gốc và những câu gần nghĩa
Không rõ câu này có từ bao giờ. Nó là thành ngữ khẩu ngữ, sống trong lời nói hằng ngày và không gắn với một tích truyện nào có thể kiểm chứng, nên tốt nhất là không suy đoán về xuất xứ.
Về cấu tạo, câu thuộc nhóm thành ngữ ghép hai số đếm để tả mức độ, cùng khuôn với năm bè bảy mối, ba chìm bảy nổi, chín người mười ý. Điểm chung của cả nhóm là con số chỉ mang tính ước lệ.
Gần nghĩa nhất phải kể tới đầu Ngô mình Sở, chỉ sự chắp vá đầu một nơi mình một nẻo, không ăn nhập. Râu ông nọ cắm cằm bà kia cũng nói việc lắp ghép sai chỗ. Còn thượng vàng hạ cám thì nghiêng về ý gồm đủ mọi thứ, từ quý tới tầm thường, lẫn lộn trong một mớ.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là gom góp nhiều nguồn thì phải có bước sắp xếp. Học của người này một ít, người kia một ít vốn là cách học tốt. Nhưng nếu chỉ gom mà không đối chiếu, không chọn lấy cái hợp với mình, thì cuối cùng chỉ còn một mớ kiến thức năm cha ba mẹ, dùng vào việc gì cũng thấy vênh.
Bài học thứ hai là mọi tập hợp đều cần một tiêu chuẩn chung. Trong một đội làm việc, tiêu chuẩn ấy có thể là cách đặt tên tài liệu, cách báo cáo, cách bàn giao. Nghe thì nhỏ nhặt, nhưng chính những quy ước nhỏ đó giữ cho công việc không rơi vào cảnh mỗi người làm một kiểu.
Bài học thứ ba là phải có người chịu trách nhiệm cho cái toàn thể. Tình trạng năm cha ba mẹ hay xảy ra khi ai cũng lo phần của mình mà không ai nhìn tổng thể. Mỗi phần đều ổn, ghép lại thì hỏng. Người trông coi cái toàn thể ấy chính là chỗ khác nhau giữa một sản phẩm chỉn chu và một mớ chắp vá.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong xây sửa nhà cửa, cảnh năm cha ba mẹ dễ thấy nhất. Chủ nhà nghe người quen mách một kiểu, thợ góp một kiểu, lên mạng xem thấy một kiểu khác, rồi mỗi chỗ làm theo một ý. Xong việc mới thấy gạch không hợp cửa, cửa không hợp mái. Cách tránh là chốt trước một phong cách chung và một người quyết định cuối, mọi đề xuất sau đó đều phải chiếu vào cái chuẩn ấy.
Trong công việc văn phòng, tình trạng này hiện ra ở các bộ tài liệu ghép từ nhiều người: mỗi phần một cỡ chữ, một cách gọi tên, số liệu lấy từ những thời điểm khác nhau. Người đọc mất niềm tin không phải vì nội dung sai, mà vì cảm giác không ai đọc lại toàn bộ. Một lượt rà cuối cùng thường quan trọng hơn ta tưởng.
Với thông tin trên mạng, câu thành ngữ này lại càng đúng. Cùng một vấn đề, mỗi nơi nói một kiểu, người đọc gom hết vào đầu sẽ thành một mớ năm cha ba mẹ đầy mâu thuẫn. Thói quen nên tập là truy về nguồn gốc: ai nói, dựa vào đâu, có kiểm chứng được không.
Những câu cùng chủ đề
- Đầu Ngô mình Sở — chê sự chắp vá, các phần không ăn nhập với nhau.
- Râu ông nọ cắm cằm bà kia — lắp ghép nhầm chỗ, râu ria không đúng người.
- Thượng vàng hạ cám — gồm đủ thứ từ quý giá tới tầm thường lẫn lộn.
- Năm bè bảy mối — chỉ cảnh chia rẽ, mỗi phe một hướng, cùng khuôn số đếm.
- Chín người mười ý — mỗi người một quan điểm, khó thống nhất.
- Muôn hình muôn vẻ — cũng nói sự nhiều vẻ, nhưng mang nghĩa trung tính chứ không chê.
Lời kết
Cái hay của câu năm cha ba mẹ nằm ở chỗ nó dùng một điều vô lý để nói một điều rất có lý: thứ gì cũng cần có gốc, có chuẩn, có người đứng ra chịu trách nhiệm. Người xưa không cấm ta học nhiều nơi, lấy nhiều nguồn. Họ chỉ nhắc rằng gom về rồi thì phải sàng lọc và sắp xếp, kẻo cuối cùng chỉ còn một mớ chẳng biết bắt đầu từ đâu.
