Có những cái khổ do trời, có những cái khổ do người, nhưng cũng có cái khổ hoàn toàn do chính mình rước lấy. Người Việt gói cái khổ thứ ba ấy vào bốn chữ rất gọn: mua dây buộc mình. Câu thành ngữ nghe qua đã thấy buồn cười, ngẫm kỹ lại thấy đúng đến giật mình.
Nghĩa đen của câu thành ngữ
Sợi dây trong đời sống nhà nông là vật để buộc, để trói, để giữ. Người ta mua dây về buộc trâu, buộc củi, buộc mái nhà cho chắc trước mùa bão. Dây bao giờ cũng dùng để buộc thứ khác, chứ chẳng ai bỏ tiền mua dây về rồi tự quấn quanh chân tay mình.
Vậy mà bốn chữ ấy vẽ ra đúng cảnh vô lý đó: tự đi chợ, tự trả tiền, tự mang dây về, rồi tự buộc lấy thân. Cái vô lý nằm ở chỗ người ấy vừa mất của, vừa mất công, lại vừa chuốc lấy sự trói buộc — thiệt cả ba đường. Người xưa dựng lên hình ảnh ngược đời như vậy để tiếng cười bật ra trước, rồi cái ngẫm mới đến sau.
Nghĩa bóng người xưa gửi gắm
Nghĩa bóng của mua dây buộc mình là tự chuốc lấy sự ràng buộc, phiền phức mà lẽ ra mình không phải chịu. Không ai ép, không ai bắt, chính mình gật đầu, chính mình đặt bút, rồi sau đó loay hoay không gỡ ra được.
Người xưa không chê kẻ gặp nạn. Câu này chỉ nhắm vào kiểu người chủ động rước việc vào thân: nhận một chức việc mình biết là không kham nổi chỉ vì nể lời, đứng ra bảo lãnh cho một món nợ không phải của mình, hứa với người này rồi lại hứa với người kia đến mức không giữ nổi lời nào. Mỗi cái gật đầu là một vòng dây, buộc dần buộc dần cho đến lúc không cựa được nữa.
Điều đáng nói là những sợi dây ấy thường được mua bằng một thứ tiền vô hình: lòng sĩ diện, tính cả nể, hoặc lòng tham muốn có thêm. Người ta nhận vì sợ mang tiếng từ chối, nhận vì muốn được khen là biết điều, nhận vì thấy món lợi trước mắt mà chưa nhìn ra khúc dây phía sau.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu này xuất hiện từ bao giờ và do ai nói ra đầu tiên. Đây là lối nói dân gian, hình thành từ chính vật dụng và công việc thường ngày của người Việt, rồi được truyền miệng mà thành nếp. Không nên gán cho nó một xuất xứ hay một câu chuyện lịch sử cụ thể nào.
Trong lời ăn tiếng nói, người ta còn dùng những cách diễn đạt gần nghĩa như rước hoạ vào thân, tự mình làm khổ mình, hay ôm rơm rặm bụng. Ba cách nói ấy nhấn mỗi chỗ một khác. Rước hoạ vào thân nghiêng về tai vạ lớn. Ôm rơm rặm bụng nghiêng về việc bao đồng, ôm việc người khác vào mình. Còn mua dây buộc mình nhấn mạnh cái ý mình đã phải trả giá để có được sợi dây ấy.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là hãy cân sức trước khi gật đầu. Cái khó của người tử tế là rất ngại nói lời từ chối. Nhưng nhận một việc rồi làm không xong còn mất lòng hơn nhiều so với từ chối ngay từ đầu bằng một câu thẳng thắn và lễ độ. Một lời từ chối đúng lúc giữ được cả uy tín lẫn sự yên ổn.
Bài học thứ hai là phải nhìn ra sợi dây trước khi nó siết. Lời hứa là dây, chữ ký là dây, khoản vay là dây, một mối quan hệ nhập nhằng cũng là dây. Lúc mới nhận, sợi nào cũng nhẹ. Chỉ khi có việc, chúng mới đồng loạt căng lên. Người biết tính là người hình dung được lúc căng ấy ngay từ khi còn nhẹ.
Bài học thứ ba nằm ở chỗ ít ai chịu thừa nhận: phần lớn những sợi dây ta mang là do lòng ham muốn của chính ta mua về. Ham món lợi nhỏ, ham tiếng khen, ham cảm giác mình quan trọng. Bớt được ba cái ham ấy thì tự nhiên bớt được rất nhiều dây.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chuyện dễ thấy nhất là tiền bạc. Vay để mua một món đồ chưa thật cần, rồi trả góp nhiều năm, đó đúng là bỏ tiền mua lấy sợi dây buộc mình vào những tháng lương phía trước. Đứng ra bảo lãnh khoản vay cho người quen cũng vậy: chữ ký chỉ mất vài giây, nhưng nếu người kia mất khả năng trả, sợi dây sẽ quấn sang mình.
Trong công việc, nhiều người nhận thêm dự án chỉ vì ngại từ chối cấp trên hoặc muốn được nhìn nhận là người xông xáo. Kết quả là ôm quá nhiều đầu việc, việc nào cũng dở dang, và cái tiếng "nhiệt tình" đổi thành cái tiếng "không đáng tin". Thà làm ba việc cho tròn còn hơn nhận mười việc rồi buộc mình vào những lời hẹn không giữ được.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ cũng dễ mắc. Có người ghi tên con vào đủ mọi lớp học thêm, đăng ký hết cuộc thi này đến cuộc thi khác, để rồi cả nhà quay cuồng theo một lịch trình do chính mình dựng lên. Đó cũng là một kiểu mua dây, chỉ khác là sợi dây ấy buộc lên vai đứa trẻ.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ôm rơm rặm bụng — ôm lấy việc chẳng phải của mình rồi chuốc lấy khó chịu, rất gần với câu đang bàn.
- Liệu cơm gắp mắm — nhắc người ta lượng sức mình mà nhận, mà tiêu, mà hứa.
- Tham thì thâm — chỉ ra cái gốc của nhiều sợi dây tự buộc chính là lòng ham quá mức.
- Bút sa gà chết — cảnh báo sức nặng của một chữ ký đặt xuống mà chưa đọc kỹ.
- Nuôi ong tay áo — tự đưa mối nguy vào sát bên mình rồi lãnh hậu quả.
- Tránh vỏ dưa gặp vỏ dừa — né được cái phiền này lại vướng cái phiền khác, thường vì xoay xở vội vàng.
Lời kết
Đời người có những trói buộc không thể tránh: bổn phận với cha mẹ, trách nhiệm với con cái, lời cam kết đã hứa thì phải giữ. Những sợi dây ấy là lẽ thường và mang lại ý nghĩa cho đời sống. Câu mua dây buộc mình không nhắm vào chúng, mà nhắm vào những sợi dây thừa — thứ ta tự mua về chỉ vì cả nể, vì sĩ diện hay vì lòng ham. Nhận ra chúng sớm một chút, đời sẽ nhẹ đi rất nhiều.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
