Có những câu tục ngữ không dạy ta làm gì cả, chỉ khuyên ta khoan phán xét. Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh là một câu như thế. Nó được nói ra trong những lúc người ta sắp buông một lời chê, một lời so bì, và nó kịp thời giữ lời ấy lại.
Nghĩa đen: không cây nào nở hoa giống cây nào
Câu tục ngữ chia làm hai vế đối nhau rất cân. Vế đầu nói chuyện cây cỏ: mỗi cây mỗi hoa. Ra vườn mà xem, cây cau trổ buồng khác, cây bưởi ra hoa khác, cây chuối trổ hoa khác nữa. Ngay cả hai cây cùng loài trồng cạnh nhau, cây gần bờ ao thì tốt lá, cây trên gò khô thì còi cọc, thời điểm ra hoa cũng chẳng trùng.
Vế sau chuyển sang chuyện người: mỗi nhà mỗi cảnh. Chữ cảnh ở đây là cảnh ngộ, hoàn cảnh. Nhà thì đông con ít ruộng, nhà thì có người ốm dài ngày, nhà thì cha mẹ già yếu, nhà thì con cái đi làm ăn xa. Bề ngoài trông na ná nhau, nhưng bên trong mỗi nếp nhà là một câu chuyện riêng mà người ngoài không biết hết.
Lối nói ấy rất tiêu biểu cho tục ngữ Việt: mượn chuyện trong vườn để nói chuyện trong làng, khiến điều trừu tượng trở nên dễ hình dung.
Nghĩa bóng: đừng lấy thước nhà mình đo nhà người
Điều người xưa muốn nhắc là chớ vội so sánh, chớ vội kết luận. Ta chỉ nhìn thấy phần nổi của một gia đình: cái nhà, cái xe, tấm bằng khen của đứa con, bữa cỗ ngày giỗ. Còn phần chìm là khoản nợ chưa trả, là người thân đang nằm viện, là những va chạm không ai nói ra, thì ta không thấy.
Vì không thấy hết nên mọi lời phán xét đều dễ sai. Chê nhà kia sống tằn tiện quá, biết đâu họ đang gánh viện phí. Trách nhà nọ ít về quê, biết đâu công việc của họ không cho phép. Câu tục ngữ khuyên ta thay phản xạ phán xét bằng một câu hỏi thầm: mình đã biết đủ chưa mà nói?
Ở chiều ngược lại, câu này cũng an ủi chính người trong cuộc. Ai cũng có lúc nhìn sang hàng xóm rồi thấy tủi thân, thấy sao đời mình lắm chuyện thế. Nhớ rằng mỗi nhà mỗi cảnh là nhớ rằng nhà nào cũng có phần khó của nó, chỉ khác là khó ở chỗ nào mà thôi. Hiểu vậy thì bớt được cái so bì vốn chỉ làm mình mệt thêm.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ truyền miệng, không rõ có từ bao giờ và không thể quy cho tác giả nào. Cấu trúc hai vế song song với chữ mỗi lặp lại bốn lần là một lối nói dân gian quen thuộc, dễ nhớ, dễ truyền.
Câu thường được nói gọn thành mỗi nhà mỗi cảnh, bỏ vế đầu, vì vế sau đã đủ nghĩa. Cũng có nơi nói dài hơn thành mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh, mỗi người mỗi nết, thêm một vế để nhấn vào tính nết từng người. Ý cốt lõi thì không đổi: sự khác nhau là chuyện đương nhiên, không phải chuyện để đem ra so hơn kém.
Bài học rút ra
Thứ nhất, khác nhau không có nghĩa là hơn kém. Cây cau và cây bưởi không tranh nhau xem hoa ai đẹp, chúng chỉ làm đúng phần việc của mình. Nhìn sự khác biệt như một lẽ tự nhiên thay vì như một bảng xếp hạng, ta sẽ nhẹ lòng đi rất nhiều.
Thứ hai, hiểu trước rồi hãy nói. Một lời khuyên đưa ra khi chưa nắm hoàn cảnh thường vô duyên, có khi còn làm đau người nghe. Ngồi nghe cho hết câu chuyện của người ta bao giờ cũng có ích hơn là vội đưa ra giải pháp.
Thứ ba, đừng dựng cuộc đời mình theo khuôn của nhà khác. Nhà bên cho con học trường quốc tế không có nghĩa là con mình phải theo. Việc hợp với nhà này chưa chắc hợp với nhà kia, vì gốc rễ, sức lực và mong muốn mỗi nhà một khác.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời nay, câu tục ngữ càng đáng nhớ vì ta bị đặt trước quá nhiều hình ảnh của người khác. Mở điện thoại ra là thấy chuyến du lịch, bữa ăn đẹp, tấm giấy khen, căn nhà mới. Điều không hiện lên màn hình là những buổi tối mệt nhoài và những khoản phải trả. So mình với phần đẹp nhất của người khác là một phép so không công bằng ngay từ đầu.
Trong quan hệ họ hàng, nhất là dịp Tết hay đám giỗ, câu này nên được nhớ trước khi hỏi thăm. Những câu như bao giờ lấy chồng, sao chưa mua nhà, lương tháng bao nhiêu, người hỏi thấy là quan tâm, người nghe thấy là bị đo đếm. Một câu hỏi mở, chẳng hạn dạo này công việc thế nào, vừa thân tình vừa không đẩy ai vào thế khó.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ hay đem con mình so với con nhà hàng xóm. Đứa trẻ nghe nhiều lần sẽ hiểu rằng nó không đủ tốt, chứ không hiểu rằng nó cần cố gắng. So con hôm nay với chính con tháng trước là phép so vừa công bằng vừa có tác dụng.
Ở nơi làm việc, mỗi phòng ban cũng là một cái nhà nhỏ với cảnh riêng: khối lượng việc, nhân sự, áp lực từ khách hàng đều khác nhau. Người quản lý áp một cách làm duy nhất cho mọi bộ phận thường vấp, vì đã quên mất rằng mỗi cây mỗi hoa.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chín người mười ý — người khác nhau thì cách nghĩ khác nhau, đó là lẽ thường.
- Ở sao cho vừa lòng người — không thể làm hài lòng tất cả, nên cứ sống cho phải lẽ.
- Mía sâu có đốt, nhà dột có nơi — chỗ nào cũng có phần khiếm khuyết, đừng vơ đũa cả nắm.
- Ai ơi chớ vội cười nhau — cười người hôm trước, hôm sau người cười.
- Đứng núi này trông núi nọ — mải nhìn sang chỗ khác thì chẳng vun được chỗ mình đang đứng.
- Đất có lề, quê có thói — mỗi nơi một nếp, đến đâu thì tôn trọng nếp ở đó.
Lời kết
Ra vườn thì thấy ngay điều người xưa nói: không cây nào nở hoa giống cây nào, mà vườn vẫn đẹp. Mỗi cây mỗi hoa, mỗi nhà mỗi cảnh không bảo ta thờ ơ với xung quanh, chỉ bảo ta hãy nhìn kỹ hơn trước khi mở lời. Bớt một câu so bì, làng xóm nhẹ đi một phần, và lòng mình cũng thế.
Ảnh minh hoạ: Strangeeye 294 — giấy phép CC BY 3.0, qua Wikimedia Commons.
