Có những câu ca dao đọc xong khiến người ta muốn đứng dậy gọi điện về nhà ngay lập tức. Mẹ già như chuối chín cây là một trong số đó. Chỉ bằng một hình ảnh quen thuộc ở góc vườn, người xưa nói được điều mà ai cũng biết nhưng hay quên: thời gian còn mẹ ngắn hơn ta tưởng rất nhiều.
Mẹ già như chuối chín cây,
Gió lay mẹ rụng con phải mồ côi.
Nghĩa đen: vì sao lại là chuối chín cây
Chuối chín cây là quả chuối được để chín ngay trên buồng, không hái xanh về giấm. Loại chuối ấy ngọt đậm, thơm hơn hẳn, nhưng cuống rất giòn và vỏ rất mỏng. Chỉ cần một cơn gió qua vườn, một con chim đậu nhầm, quả đã rơi xuống đất và dập nát. Người nhà quê ai cũng biết đặc tính đó, nên hình ảnh này đi vào ca dao là chuyện tự nhiên.
Vế sau nói thẳng hậu quả: gió lay mẹ rụng con phải mồ côi. Chữ rụng được dùng thay cho chữ mất, vừa nhẹ nhàng vừa đau, vì rụng là chuyện xảy ra trong chớp mắt và không ai níu lại được. Còn chữ mồ côi ở đây không dành riêng cho trẻ nhỏ. Người xưa hiểu rằng một người đã năm sáu mươi tuổi, khi mẹ mất, vẫn thành đứa trẻ mồ côi.
Nghĩa bóng: lời nhắc về một thứ không chờ ai
Ẩn sau hình ảnh quả chuối là hai thông điệp. Thứ nhất, tuổi già của cha mẹ mong manh hơn nhiều so với cảm nhận của con cái. Nhìn mẹ vẫn đi chợ, vẫn nấu cơm, ta dễ nghĩ mẹ còn khoẻ và mình còn nhiều thời gian. Nhưng sức khoẻ người già không xuống dần đều mà thường tụt hẳn sau một biến cố nhỏ: một lần trượt ngã trong nhà tắm, một trận cảm kéo dài.
Thứ hai, câu ca dao nhấn vào sự chủ động của người con. Quả chuối chín thì không thể làm cho xanh lại, nhưng người ta có thể ra vườn thường xuyên hơn. Ý của người xưa không phải bảo con cái sống trong lo sợ, mà bảo hãy làm những việc cần làm ngay khi còn kịp, đừng để đến lúc chỉ còn biết đứng trước bàn thờ mà tiếc.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ xuất xứ, không thể quy cho một tác giả nào. Hình ảnh cây chuối cho thấy câu này gắn với vườn tược làng quê, nơi nhà nào cũng có vài bụi chuối sau hè, nhưng ngoài suy đoán đó thì không có căn cứ nào chắc chắn về thời điểm ra đời.
Dân gian đọc câu này theo vài cách hơi khác nhau. Vế đầu có nơi nói Mẹ già như chuối ba hương, có nơi nói Mẹ già như chuối chín cây. Vế sau cũng có bản là gió đưa mẹ rụng thay cho gió lay mẹ rụng. Ngoài ra còn có câu nối dài thêm ý so sánh mẹ với xôi nếp mật, với đường mía lau, đều nhằm nói cái ngọt ngào và cái mong manh cùng lúc. Các bản ấy khác chữ nhưng chung một tấm lòng.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là về sự cấp bách. Rất nhiều dự định của người làm con bị treo lại vì hai chữ để sau: để sau đưa mẹ đi khám tổng quát, để sau đưa mẹ đi biển một lần, để sau ngồi hỏi mẹ về họ hàng bên ngoại. Cái để sau ấy có thể không bao giờ đến. Việc gì làm được trong tháng này thì đừng đẩy sang năm sau.
Bài học thứ hai là chăm mẹ già cần đúng cách chứ không chỉ cần nhiều. Người già thường ngại phiền, đau cũng nói là mệt sơ sơ, hết thuốc cũng không dám bảo con mua. Người con tinh ý phải tự để mắt: cân nặng có sụt không, đi lại có chậm hơn không, đêm có ngủ được không. Hỏi han qua loa rồi yên tâm là cách bỏ sót những dấu hiệu quan trọng nhất.
Bài học thứ ba là giá trị của thời gian có mặt. Với người già, thứ quý nhất không phải món quà đắt tiền mà là có người ngồi cùng. Bữa cơm có con cháu, buổi chiều có người đi bộ cùng ra đầu ngõ, những thứ ấy giữ tinh thần người già tốt hơn nhiều loại thuốc bổ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người trẻ bây giờ phần lớn sống xa cha mẹ. Vận dụng câu ca dao trong hoàn cảnh đó nghĩa là biến sự quan tâm thành lịch cố định thay vì để tuỳ hứng: mỗi tuần một cuộc gọi vào giờ mẹ rảnh, mỗi sáu tháng một lần khám sức khoẻ, mỗi năm vài chuyến về không đợi dịp lễ.
Một việc rất nên làm mà ít người nghĩ tới là ghi lại tiếng nói và câu chuyện của mẹ khi mẹ còn minh mẫn. Hỏi mẹ về thời con gái, về ông bà ngoại, về những năm khó khăn nhất. Vài đoạn ghi âm ngắn ấy về sau sẽ là thứ cả nhà giữ mãi, và bản thân việc ngồi hỏi cũng đã là một cách ở bên nhau.
Với anh chị em trong nhà, mẹ già như chuối chín cây nhắc nên bàn bạc sớm và rõ ràng: ai lo phần tiền, ai lo phần đưa đón, mẹ muốn ở với ai. Bàn lúc mẹ còn khoẻ thì nhẹ nhàng, để đến lúc cấp bách mới bàn thì rất dễ thành cãi vã.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Mỗi đêm mỗi thắp đèn trời, cầu cho cha mẹ sống đời với con — lời cầu mong giản dị của người con.
- Còn cha còn mẹ thì hơn, không cha không mẹ như đờn đứt dây — nói cái trống trải của người mất cha mẹ.
- Cây khô chẳng dễ mọc chồi, mẹ già chẳng dễ ở đời với con — cùng một ý nhắc về thời gian không quay lại.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — vòng nương tựa giữa hai thế hệ trong một đời người.
- Một mẹ nuôi được mười con, mười con không nuôi được một mẹ — lời trách những người con đùn đẩy việc phụng dưỡng.
- Sống thì con chẳng cho ăn, chết thì xôi thịt làm văn tế ruồi — chê thói báo hiếu muộn màng và hình thức.
Lời kết
Người xưa không doạ ai. Họ chỉ đặt trước mắt con cháu một quả chuối chín treo trên cây, rồi để mỗi người tự hiểu. Mẹ già như chuối chín cây nhắc rằng lòng hiếu không nằm ở mâm cỗ ngày giỗ, mà nằm ở những việc rất nhỏ ta còn làm được hôm nay, khi mẹ vẫn đang ngồi đó chờ một cuộc gọi.
