Có những câu tục ngữ người xưa nói ra không phải để khen, cũng chẳng hẳn để chê, mà chỉ để chỉ thẳng một sự thật ai cũng thấy nhưng ngại gọi tên. Mạnh vì gạo, bạo vì tiền là một câu như thế. Nó mô tả cái thế của người có của trong làng xóm, trong chợ búa, trong những cuộc tranh hơn thua thường ngày — và chính vì mô tả quá đúng nên đến nay nghe vẫn thấm.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
Câu tục ngữ dựng lên hai vế song song, mỗi vế một cặp nhân quả rất gọn. Vế đầu: mạnh vì gạo. Trong đời sống nông nghiệp xưa, gạo là thước đo giàu nghèo cụ thể nhất. Nhà có bồ thóc đầy thì qua được tháng ba ngày tám, không phải chạy vạy vay mượn, không phải bán lúa non. Người ăn no thì có sức, có sức thì làm được việc nặng, gánh được đường xa. Cái mạnh ở đây trước hết là mạnh thật, mạnh về thể chất.
Vế sau: bạo vì tiền. Chữ bạo trong tiếng Việt cổ nghĩa là mạnh dạn, gan, dám. Người sẵn tiền trong túi thì dám nói to, dám đứng ra, dám theo kiện, dám đánh cược. Không phải vì họ can đảm hơn người khác, mà vì họ có cái để lui về nếu hỏng việc. Người trắng tay thì mỗi bước đều là đánh liều cả phần đời còn lại, nên tự nhiên phải rụt.
Đặt hai vế cạnh nhau, người xưa cho thấy một chuỗi rất đời: gạo nuôi thân, tiền nuôi gan. Cái ăn cho ta sức, của cải cho ta sự tự tin.
Nghĩa bóng — thông điệp thật sự
Nhưng nếu chỉ nói chuyện gạo với tiền theo nghĩa đen thì câu này đã không sống lâu đến vậy. Điều người xưa muốn nói là: của cải sinh ra thế. Người có của thì lời nói nặng hơn, ý kiến được nghe kỹ hơn, cái sai được bỏ qua dễ hơn. Cùng một việc, người khá giả làm thì gọi là quyết đoán, người nghèo làm thì bị gọi là liều.
Câu tục ngữ vì thế mang hai lớp giọng chồng lên nhau. Lớp thứ nhất là thừa nhận: đúng, ở đời của cải tạo ra sức nặng, phủ nhận điều đó là tự dối mình. Lớp thứ hai là mỉa: cái mạnh ấy, cái bạo ấy không phải từ tài đức mà ra, nó vay mượn từ bồ thóc và túi tiền. Hết gạo thì hết mạnh, cạn tiền thì hết bạo. Người xưa gọi tên nguồn gốc của sự hùng hổ ấy, và chỉ riêng việc gọi tên đã là một cách hạ nó xuống đúng chỗ.
Đây cũng là lời cảnh tỉnh cho người đang ở thế trên: đừng lầm cái thế do của cải mang lại với giá trị thật của bản thân. Nhầm chỗ này thì đến khi của cải đi, người ta ngã rất đau vì tưởng mình vẫn còn đứng.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu tục ngữ này xuất hiện từ bao giờ và do ai đặt ra, như phần lớn tục ngữ Việt. Chỉ có thể nói chắc rằng nó sinh ra từ đời sống làng xã, nơi thóc lúa là của cải nhìn thấy được và tiền là thứ quyết định nhiều việc trong chợ, trong họ, trong những cuộc phân xử.
Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, câu này thường được đọc liền một hơi, có khi bỏ dấu phẩy thành mạnh vì gạo bạo vì tiền. Người ta cũng hay dùng rút gọn nửa vế — chỉ nói bạo vì tiền — khi muốn nhận xét ai đó bỗng nhiên hăng hái khác thường vì vừa có chỗ dựa về tài chính. Có cách nói gần nghĩa quen thuộc khác là có tiền mua tiên cũng được, nhưng câu ấy thiên về sức mua của đồng tiền, còn câu này nói về cái khí thế mà đồng tiền tạo ra nơi người cầm nó.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là hãy nhìn cho rõ chỗ dựa của mình. Ai cũng có lúc thấy mình cứng cỏi, quyết đoán, ăn nói dứt khoát. Nên tự hỏi cái cứng cỏi ấy đến từ đâu: từ hiểu biết và uy tín mình gây dựng, hay từ số dư trong tài khoản, từ chỗ đứng nhất thời. Chỗ dựa thứ nhất bền, chỗ dựa thứ hai có thể mất trong một mùa thất bát.
Bài học thứ hai dành cho người đang có của. Câu tục ngữ nhắc rằng của cải rất dễ biến thành sự lấn át mà chính người lấn át không nhận ra. Người ta không cố ý hống hách, chỉ là quen được nhường, quen được nghe, quen được cho qua. Muốn tránh, phải chủ động giữ thói quen lắng nghe người không có gì để cho mình, và cẩn thận với những cuộc tranh luận mà phía bên kia không dám nói thật.
Bài học thứ ba dành cho người ở phía thiếu gạo thiếu tiền. Thấy đối phương to giọng, đừng vội tin rằng họ có lý. Cái mạnh vay mượn từ của cải không làm cho việc sai thành đúng. Người yếu thế nên chọn cách bền hơn là ăn thua tức thời: giữ bằng chứng, giữ lời đã hẹn cho rõ ràng, tìm chỗ nương tựa nơi tập thể, nơi người hiểu việc. Một mình thì yếu, nhiều tiếng nói cùng đứng thì khác.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, câu tục ngữ hiện ra khi một cuộc họp mà mọi người chỉ chờ xem người nắm ngân sách nghĩ gì rồi mới phát biểu. Người quản lý tinh ý sẽ nhận ra sự im lặng ấy không phải là đồng thuận. Cách chữa đơn giản: hỏi ý kiến người ít quyền nhất trước, người nhiều quyền nhất sau cùng.
Trong làm ăn buôn bán, bên có vốn dày thường ép được giá, ép được điều khoản. Người vốn mỏng nếu chỉ đọ sức bằng tiền thì thua chắc. Cách khôn ngoan là đọ bằng thứ mình có: tay nghề riêng, chữ tín với khách quen, sự chăm chút mà bên lớn không làm nổi.
Trong nhà, câu này nhắc chuyện tế nhị giữa những người thân. Anh chị em ai khá giả hơn thường vô tình quyết thay cả nhà chuyện giỗ chạp, chuyện chăm cha mẹ, vì tiếng nói của người bỏ tiền bao giờ cũng vang hơn. Người khá giả nên nhớ đóng góp nhiều không đồng nghĩa với quyền quyết định thay tất cả; người ít của cũng đừng vì ngại mà nín, bởi công chăm sóc trực tiếp cũng là một thứ đóng góp lớn.
Với con trẻ, nên dạy sớm rằng bạn nào nhiều đồ chơi, nhiều quà bánh không vì thế mà có quyền sai khiến bạn khác. Đây là bài học công bằng đầu đời, học được lúc nhỏ thì lớn lên đỡ phải học lại bằng cái giá đắt hơn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Nén bạc đâm toạc tờ giấy — nói về sức phá của đồng tiền trước lẽ phải và giấy trắng mực đen.
- Có tiền mua tiên cũng được — nhấn vào sức mua gần như không giới hạn của tiền bạc trong mắt người đời.
- Cá lớn nuốt cá bé — cùng nói về thế mạnh yếu, nhưng mượn hình ảnh sông nước.
- Miệng nhà giàu nói đâu ra đấy — lời người có của bao giờ cũng dễ được cho là phải.
- Giàu sang nhiều kẻ tới nhà, khó khăn nên nỗi ruột rà xa nhau — mặt trái của cải trong tình người.
- Đói cho sạch, rách cho thơm — câu đối trọng, nhắc người thiếu của cải giữ lấy phẩm giá.
Lời kết
Mạnh vì gạo, bạo vì tiền là câu nói tỉnh táo đến lạnh lùng về cách cuộc đời vận hành, nhưng đọc kỹ sẽ thấy người xưa không hề khuyên ta chạy theo cái mạnh ấy. Họ chỉ chỉ mặt đặt tên cho nó, để ai đang có thì biết mà giữ mình, ai đang thiếu thì biết mình đang đứng trước cái gì mà không hoang mang. Của cải có thể cho người ta giọng nói to, nhưng thứ khiến người khác nể phục lâu dài lại là cách cư xử lúc mình đang mạnh nhất.
