Trong kho tàng ca dao Việt Nam, ít câu nào được nhắc lại nhiều như “Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau”. Câu ấy ngắn, dễ thuộc, nhưng chạm đúng vào chỗ khó nhất của đời sống: con người ta thường không mất nhau vì thiếu tiền bạc, mà mất nhau vì một câu nói buột miệng. Càng sống lâu, càng va chạm nhiều, người ta càng thấy lời dặn của cha ông là thứ vốn liếng không bao giờ mất giá.
Nghĩa đen của câu ca dao
Vế đầu nói một sự thật hiển nhiên: lời nói là thứ duy nhất ai cũng có sẵn mà không phải bỏ tiền ra mua. Muốn có manh áo phải mua vải, muốn có bát cơm phải mua gạo, riêng lời nói thì trời cho mỗi người một cái miệng, muốn nói bao nhiêu cũng được, chẳng ai thu của ai đồng nào. Người xưa nêu điều đó ra không phải để khoe cái sự rẻ, mà để chuẩn bị cho vế sau: đã không tốn kém thì cớ gì phải hà tiện lời tử tế.
Vế sau đặt trọng tâm vào hai chữ “lựa lời”. “Lựa” là động tác rất quen của người Việt: lựa gạo, lựa rau, lựa quả ngoài chợ, tức là chọn lấy cái lành lặn, bỏ đi cái sâu, cái úa. Đem chữ ấy áp vào việc nói năng, ta hiểu rằng trong bụng có bao nhiêu điều muốn nói thì cũng phải sàng lọc, cân nhắc, chọn ra cách diễn đạt tử tế nhất rồi mới thốt ra. Còn “cho vừa lòng nhau” là vừa vặn với lòng cả hai bên, chứ không phải chỉ vừa lòng người nghe.
Nghĩa bóng: nói cho đúng và nói cho khéo
Điều người xưa gửi gắm không dừng ở phép lịch sự bề ngoài. Câu ca dao khẳng định lời nói là một thứ quyền lực nhỏ mà mỗi người đều nắm trong tay: cùng một nội dung, nói cách này thì người ta cảm ơn, nói cách khác thì người ta hờn giận cả đời. Bởi vậy, biết chọn lời chính là biết dùng cái quyền lực ấy sao cho không làm tổn thương ai.
Cũng cần hiểu cho đúng chữ “vừa lòng”. Đây không phải lời xúi người ta nói dối cho êm tai, càng không phải khuyên xu nịnh. Nếu chỉ cốt làm hài lòng người nghe thì lời nói mất hết giá trị, và người khéo miệng nhất lại thành người đáng ngờ nhất. “Vừa lòng nhau” nghĩa là điều thật vẫn được nói ra, nhưng nói vào lúc hợp, bằng giọng hợp, với những chữ không đẩy người đối diện vào thế phải tự vệ. Sự thật mất lòng thường không phải do sự thật, mà do cách người ta ném nó ra.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là một câu ca dao lục bát lưu truyền trong dân gian, không rõ ai đặt ra và cũng không xác định được ra đời từ bao giờ. Như phần lớn ca dao Việt Nam, câu này được truyền miệng qua nhiều đời rồi mới được ghi lại trong các sưu tập về văn học dân gian, nên mọi khẳng định về tác giả hay niên đại cụ thể đều là suy đoán, không có căn cứ.
Trong lời ăn tiếng nói thường ngày, câu này có vài cách đọc hơi khác nhau, chẳng hạn “lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” đôi khi được nói thành “uốn lưỡi mà nói cho vừa lòng nhau”, song ý nghĩa không đổi. Bên cạnh đó, kho tàng tục ngữ còn nhiều câu cùng mạch như “Chim khôn kêu tiếng rảnh rang, người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe”, cho thấy đây là mối bận tâm chung của người Việt chứ không phải một câu lẻ loi.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là sự tử tế trong lời nói không hề đòi hỏi điều kiện. Người ta có thể nghèo tiền bạc, nghèo cơ hội, nhưng không ai nghèo đến mức không đủ một câu hỏi han tử tế. Chính vì lời nói không mất tiền mua nên keo kiệt lời tử tế là một sự keo kiệt vô lý nhất trên đời.
Bài học thứ hai là hậu quả của lời nói rất khó thu hồi. Một món đồ làm hỏng còn sửa được, một khoản tiền mất còn kiếm lại được, riêng câu nói đã buông ra thì không có cách nào rút lại. Người nghe có thể tha thứ, nhưng ký ức về câu nói ấy vẫn nằm đó, và nó âm thầm định hình cách họ nhìn ta về sau.
Bài học thứ ba là muốn lựa lời thì phải biết dừng lại một nhịp. Hầu hết những câu làm tổn thương người khác đều được nói ra trong lúc nóng, khi cảm xúc đi trước lý trí. Khoảng lặng vài giây trước khi đáp lại, thói quen nghe hết câu của người khác, chính là công cụ thực tế nhất để thực hành câu ca dao này.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, khác biệt giữa “Việc này anh làm sai rồi” và “Chỗ này em thấy chưa ổn, mình xem lại cùng nhau nhé” là rất lớn, dù cả hai đều chỉ ra cùng một lỗi. Cách nói thứ nhất khiến người ta lo giữ thể diện và tìm cách chống chế; cách nói thứ hai khiến người ta tập trung vào việc sửa. Người quản lý biết lựa lời không phải là người nói giảm đi sự thật, mà là người khiến sự thật dễ được tiếp nhận hơn.
Trong gia đình, câu ca dao này càng đáng nhớ, bởi ta thường buông lời nặng nhất với chính những người thân nhất, do quen quá nên bớt giữ gìn. Cha mẹ mắng con bằng những câu phủ định nhân cách như “sao mày dốt thế” sẽ để lại vết hằn lâu hơn nhiều so với việc nhắc đúng lỗi. Vợ chồng cũng vậy: một lời trách móc kèm theo câu so sánh với người ngoài có thể phá hỏng nhiều năm tử tế.
Trên mạng xã hội, nơi lời nói được viết ra nhanh và lan đi xa hơn bao giờ hết, tinh thần “lựa lời mà nói” lại càng cần thiết. Một bình luận buông thõng dưới bài viết của người lạ vẫn là lời nói, vẫn có người đọc và tổn thương thật. Có thể tự đặt vài câu hỏi trước khi bấm gửi:
- Điều mình sắp nói có đúng không? Nếu chưa chắc thì chưa nói.
- Có cần thiết phải nói không? Nhiều lời chỉ để thỏa cơn bực, chẳng giúp ai.
- Có cách nào nói nhẹ hơn mà vẫn đủ ý không? Thường là có.
- Nếu người nghe là mình, mình có chịu nổi câu này không?
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chim khôn kêu tiếng rảnh rang, người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe — cách nói bộc lộ trí khôn và bản tính của một người.
- Học ăn, học nói, học gói, học mở — nói năng là một kỹ năng phải học, không phải tự nhiên mà có.
- Uốn lưỡi bảy lần trước khi nói — nhắc phải cân nhắc kỹ, đừng để miệng nhanh hơn đầu.
- Lời nói đọi máu — cảnh báo sức sát thương của lời nói, nặng chẳng kém đòn roi.
- Nói ngọt lọt đến xương — lời mềm mỏng dễ thuyết phục hơn lời gay gắt.
- Ăn có nhai, nói có nghĩ — đã nói thì phải suy trước, như ăn thì phải nhai.
Lời kết
“Lời nói chẳng mất tiền mua, lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau” không dạy ta trở thành người khéo miệng, mà dạy ta trở thành người biết nghĩ đến cảm giác của người đối diện trước khi mở lời. Đó là thứ tử tế rẻ nhất mà cũng quý nhất: chẳng tốn gì ngoài một chút kiên nhẫn với chính mình. Giữ được thói quen ấy, ta không chỉ tránh được những đổ vỡ không đáng có, mà còn để lại cho người quanh mình cảm giác an tâm mỗi khi trò chuyện.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
