Ca dao Việt Nam nói về nghề nghiệp thường không lý luận, chỉ đặt hai cảnh cạnh nhau rồi để người nghe tự thấy. Câu Lấy chồng nghề ruộng em theo, lấy chồng nghề biển hồn treo cột buồm là một ví dụ gọn và buốt. Cùng là lấy chồng, mà hai người vợ sống hai cuộc đời khác hẳn nhau.
Nghĩa đen: hai cái nghề, hai chỗ đứng của người vợ
Vế đầu rất bình thản. Nghề ruộng là nghề làm nông. Người vợ lấy chồng làm ruộng thì em theo, nghĩa là theo chồng ra đồng, cùng cấy cùng gặt, cùng gánh mạ tát nước. Công việc tuy nặng nhưng hai vợ chồng ở cạnh nhau, sáng đi tối về, nhìn thấy nhau cả ngày.
Vế sau đổi hẳn giọng. Nghề biển là nghề đánh cá ngoài khơi. Người vợ không thể theo, vì thuyền ra khơi là chuyện của đàn ông làng chài. Chị ở lại bờ, và cái phần theo được chỉ còn là hồn vía. Hồn treo cột buồm tức là tâm trí gửi hết ra ngoài kia, treo lơ lửng trên cái cột buồm giữa sóng, không lúc nào yên.
Chữ treo chọn rất đắt. Nó vừa gợi hình cánh buồm căng gió, vừa gợi cảm giác chông chênh, không có chỗ bám. Người ta chỉ treo những thứ chưa được đặt xuống, chưa yên vị. Nỗi lo của người vợ làng chài đúng là như vậy: chỉ đặt xuống được khi thuyền cập bến.
Nghĩa bóng: mỗi nghề kéo theo một số phận
Bài ca dao không chê nghề nào cũng không khen nghề nào. Nó chỉ nói một sự thật: chọn nghề là chọn luôn cách sống của cả nhà. Nghề nông vất vả nhưng ít rủi ro tính mạng, và quan trọng là vợ chồng cùng làm, cùng nhìn thấy nhau. Nghề biển có thể cho mẻ cá lớn, đổi đời sau vài chuyến, nhưng mỗi chuyến đi là một lần đánh cược với trời.
Câu ca dao cũng nói về phần chìm của lao động: phần lo. Người ra khơi chịu sóng gió, còn người ở bờ chịu sự chờ đợi. Cái khổ của người ở nhà không ai nhìn thấy, không đo được bằng ngày công, nhưng có thật và dai dẳng. Đưa nỗi lo ấy vào ca dao là cách người xưa thừa nhận nó.
Ở làng chài, nỗi lo đó còn được gửi vào nếp tín ngưỡng lâu đời. Trước mỗi chuyến ra khơi, người dân biển vẫn giữ lễ cầu cho sóng yên gió lặng, và nhiều vùng ven biển có tục thờ cá Ông với lòng thành kính. Đó là chỗ nương tựa tinh thần của những người phải sống chung với biển.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ tác giả, không rõ ra đời khi nào. Có thể thấy nó sinh ra ở vùng ven biển, nơi hai nghề nông và ngư cùng tồn tại nên người ta mới có dịp so sánh trực tiếp như vậy.
Khi truyền miệng, câu có vài cách nói khác nhau đôi chữ, và nhiều khi người ta chỉ nhắc riêng vế sau vì vế ấy ấn tượng hơn. Cách nói hồn treo cột buồm đã trở thành một lối ví quen thuộc, dùng cả khi nói về những nghề nguy hiểm khác chứ không riêng nghề biển.
Ca dao còn nhiều câu khác về nghề sông nước, có câu tả cảnh cả nhà cùng làm nghề chài lưới, có câu than về sự bấp bênh của kiếp thuyền chài. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy người xưa nhìn nghề biển bằng con mắt rất thật: vừa trọng vừa sợ.
Bài học rút ra
Thứ nhất, chọn nghề là chọn cả rủi ro đi kèm. Không nghề nào chỉ có mặt sáng. Nghề cho thu nhập cao thường đòi lại một thứ gì đó: sức khoẻ, thời gian, sự an toàn, hoặc sự có mặt bên gia đình. Người xưa nhìn ra điều này từ rất sớm và nói thẳng ra trong một câu hát ru.
Thứ hai, người ở nhà cũng đang gánh phần việc của mình. Câu ca dao đứng về phía người vợ, ghi nhận nỗi thấp thỏm của chị như một phần của cái nghề. Trong bất cứ gia đình nào, người ở lại lo toan và chờ đợi cũng đang góp sức, dù không ai tính công cho họ.
Thứ ba, hiểu nghề của nhau thì mới thương được nhau. Người chồng đi biển hiểu vợ mất ngủ, người vợ hiểu chồng phải liều mới có cá. Sự cảm thông ấy giữ cho gia đình không rạn khi cuộc sống quá nhọc nhằn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay ít người ra khơi bằng thuyền buồm, nhưng cái cột buồm ấy vẫn còn dưới nhiều hình dạng. Người đi làm xa nhà, người lái xe đường dài, người làm công trình trên cao, người trực đêm ở bệnh viện — mỗi nghề đều có một cái cột buồm mà người thân ở nhà treo hồn vào đó.
Với người đang chọn nghề hay chọn nơi làm việc, bài ca dao gợi ý một câu hỏi rất thực tế: công việc này đòi mình đánh đổi cái gì, và người nhà mình có chịu được sự đánh đổi ấy không. Trả lời thật câu hỏi đó trước sẽ đỡ hơn nhiều so với việc nhận việc rồi mới thấy không kham nổi.
Còn với người đang có người thân làm nghề vất vả hay nguy hiểm, câu này nhắc một việc rất nhỏ mà rất quý: báo tin. Một tin nhắn đã đến nơi, một cuộc gọi khi tan ca, đủ để hạ cái hồn đang treo kia xuống. Người xưa không có cách nào làm thế, nên mới phải gửi nỗi lo vào ca dao.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Chớ thấy sóng cả mà ngã tay chèo — lời động viên giữ vững tinh thần trước sóng gió, cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng.
- Đàn bà đi biển mồ côi một mình — nói về một nỗi đơn độc khác của người phụ nữ, cũng mượn hình ảnh biển.
- Nhất phá sơn lâm, nhì đâm Hà Bá — người xưa xếp nghề rừng và nghề sông nước vào hàng nhọc nhằn, hiểm nguy bậc nhất.
- Thuyền về có nhớ bến chăng — mượn chuyện thuyền bến để nói nỗi chờ đợi của người ở lại.
- Chồng người đi ngược về xuôi — lời than của người vợ có chồng đi làm ăn xa.
- Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn — nghề nào cũng nhẹ hơn khi hai vợ chồng cùng một lòng.
Lời kết
Chỉ hai vế ngắn, câu ca dao đã nói được điều mà nhiều trang giấy chưa chắc nói xong: cái giá của một nghề không chỉ trả bằng mồ hôi người làm, mà còn trả bằng những đêm không ngủ của người ở nhà. Hồn treo cột buồm vì thế vẫn là một trong những hình ảnh thấm thía nhất mà ca dao Việt để lại.
