Có những bài ca dao không dạy đạo lý gì to tát, chỉ ghi lại một buổi sáng. Lao xao gà gáy rạng ngày là bài như thế: bốn câu đầu gần như một thước phim quay chậm cảnh người đi cày rời nhà lúc trời chưa tỏ mặt. Chính vì không lên giọng dạy dỗ mà nó thuyết phục.
Lao xao gà gáy rạng ngày
Vai vác cái cày, tay dắt con trâu
Bước chân xuống cánh đồng sâu
Mắt nhắm mắt mở đuổi trâu ra cày
Bốn câu trên là phần được nhắc đến nhiều nhất và ổn định nhất. Trong dân gian, bài còn được nối thêm bằng những câu khác nhau tùy nơi, tùy người kể — chuyện này sẽ nói rõ ở phần dưới.
Từng chữ trong bốn câu mở đầu
"Lao xao" là chữ đắt nhất của cả bài. Đó không phải tiếng gáy của một con gà, mà là tiếng gáy nối nhau, chỗ này chưa dứt chỗ kia đã cất lên, lan từ đầu xóm xuống cuối xóm. Từ láy ấy gợi đúng cái ồn nhè nhẹ của làng quê lúc trời sắp sáng — hai tiếng mà dựng được cả không gian lẫn thời điểm.
"Rạng ngày" là lúc trời mới hửng, chưa hẳn sáng, chân trời vừa bạc đi một vệt. Ở nông thôn xưa không có đồng hồ, giờ giấc được đo bằng con gà và bằng màu trời. Gà gáy rạng ngày là hiệu lệnh: đến lúc phải dậy.
"Vai vác cái cày, tay dắt con trâu" tả một tư thế rất cụ thể, ai từng thấy người đi cày đều nhận ra ngay. Cái cày gỗ nặng gác lên vai, một tay giữ cho khỏi trượt, tay kia nắm dây thừng dắt trâu. Câu thơ chia đôi cân đối: vai một việc, tay một việc, cả người bận rộn ngay từ lúc ra ngõ.
"Cánh đồng sâu" chỉ vùng ruộng trũng, xa làng, nước ngập cao, đi lại vất vả hơn ruộng gần. Chữ "bước chân xuống" cho thấy người phải lội, chân chìm trong bùn lạnh của buổi sớm.
"Mắt nhắm mắt mở" là chi tiết thành thật nhất trong bài. Người đi cày chưa tỉnh ngủ hẳn, vẫn còn ngái ngủ, tay chân đã làm việc trước khi đầu óc kịp tỉnh. Cách nói này không hề than vãn, chỉ thuật lại đúng như nó xảy ra — và chính sự thật thà ấy làm người đọc thấy thương.
Điều bài ca dao thật sự muốn nói
Không có một câu răn dạy nào trong bốn dòng đầu, vậy mà thông điệp vẫn rất rõ: hạt gạo không tự nhiên mà có. Bài ca dao chọn cách chứng minh thay vì cách giảng giải. Nó không nói "làm ruộng vất vả lắm", nó cho ta thấy một người vác cày lội ruộng lúc gà còn đang gáy, rồi để người đọc tự rút ra kết luận.
Bài ca dao cũng ghi lại một nhịp sống nay gần như không còn: nhịp sống chạy theo thiên nhiên. Người xưa dậy theo tiếng gà, làm theo con nước, nghỉ theo mùa, không ai đặt chuông cũng chẳng ai tính giờ công. Cái nhịp ấy nghe thơ mộng mà thực ra rất khắc nghiệt, vì thiên nhiên không thương lượng: ruộng cần nước lúc nào thì phải ra lúc ấy.
Đằng sau tất cả là một sự bền bỉ đáng nể. Buổi sớm trong Lao xao gà gáy rạng ngày không phải buổi sớm đặc biệt; nó lặp lại hàng trăm lần mỗi năm, đời này qua đời khác. Cái khổ ở đây không nằm ở một cú sốc lớn mà nằm ở sự lặp lại không có điểm dừng.
Xuất xứ và những dòng nối theo
Đây là ca dao truyền miệng, không có tác giả, không xác định được ra đời khi nào. Mọi cách gán nó cho một người hay một cuốn sách cụ thể đều không đáng tin.
Đặc điểm của ca dao là các cặp lục bát có thể tách ra, ghép lại, đổi chỗ cho nhau. Bốn câu mở đầu ở trên thường đi liền một mạch, nhưng phần nối theo sau thì mỗi nơi kể một khác. Một cách nối rất hay gặp là hai câu:
Ai ơi bưng bát cơm đầy
Nhớ công hôm sớm cấy cày cho chăng
Cần nói rõ: câu "Ai ơi bưng bát cơm đầy" cũng rất quen thuộc trong một bài khác — "Cày đồng đang buổi ban trưa, mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày" — với vế sau là "dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần". Một cặp câu hay được mượn sang bài khác là chuyện rất thường trong ca dao. Vì vậy không nên tuyên bố bản nào là gốc, bản nào là chép sai; hợp lý hơn cả là coi mỗi dị bản như một cách kể được cộng đồng chấp nhận.
Những bài học người xưa gửi lại
Trước hết là bài học biết ơn cụ thể. Lòng biết ơn dễ trở thành sáo rỗng nếu chỉ nói chung chung. Bài ca dao dạy cách biết ơn khác: hình dung cho ra người làm việc ấy đã làm gì, vào lúc nào, trong tư thế nào. Ai từng hình dung được cảnh lội ruộng lúc mắt nhắm mắt mở thì khó mà xúc cơm thừa đổ đi một cách vô tâm.
Thứ hai là bài học về sự đều đặn. Người đi cày không chờ hứng khởi mới ra đồng. Gà gáy thì dậy, thế thôi. Phần lớn thành quả của con người đến từ những buổi sáng nhàm chán như vậy chứ không đến từ những lúc bừng bừng khí thế.
Thứ ba là bài học chấp nhận phần khó của nghề mình chọn. Bài ca dao không giấu cái mệt, cũng không bi lụy vì cái mệt. Nó ghi lại rồi đi tiếp. Đó là thái độ của người đã hiểu rằng nghề nào cũng có phần nặng nhọc riêng, và than thở thì không cày hộ được luống nào.
Soi vào nhịp sống hôm nay
Ngày nay ít ai còn dậy theo tiếng gà, nhưng vô số người vẫn rời nhà khi trời chưa sáng: người ra chợ đầu mối lúc hai giờ đêm, người quét đường, công nhân ca sớm, tài xế chạy chuyến đầu ngày. Cảnh "mắt nhắm mắt mở" vẫn diễn ra mỗi ngày, chỉ đổi bối cảnh từ bờ ruộng sang mặt đường.
Với người làm việc trí óc, bài ca dao gợi một cách nhìn về kỷ luật. Ai cũng biết dự án lớn được hoàn thành bởi hàng trăm buổi làm việc bình thường, nhưng ít ai chịu nổi sự bình thường đó. Câu "gà gáy thì dậy" có thể dịch sang đời sống hiện đại thành: đến giờ đã định thì bắt tay vào việc, không đợi tâm trạng cho phép.
Với cha mẹ, đây là bài rất dễ đọc cho con nghe vì có hình ảnh, có âm thanh, có tư thế cụ thể. Thay vì giảng cho trẻ về việc quý trọng thức ăn, hãy để trẻ tự hình dung cảnh người vác cày lội xuống ruộng sâu khi trời còn tối. Trẻ nhớ hình ảnh lâu hơn nhớ lời khuyên rất nhiều.
Vài câu ca dao, tục ngữ cùng nói về việc đồng áng
- Cày đồng đang buổi ban trưa, mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày — cũng tả cái cực của người làm ruộng, nhưng chọn buổi trưa nắng gắt thay vì buổi sớm.
- Ai ơi bưng bát cơm đầy, dẻo thơm một hạt đắng cay muôn phần — lời nhắc thẳng vào người đang ăn, rằng vị dẻo thơm nào cũng đổi bằng đắng cay.
- Rủ nhau đi cấy đi cày, bây giờ khó nhọc có ngày phong lưu — nhìn sang phía hy vọng: chịu khó hôm nay để dành cho ngày sau.
- Người ta đi cấy lấy công, tôi nay đi cấy còn trông nhiều bề — nói cái lo chồng chất của người làm ruộng cho chính mình.
- Muốn no thì phải chăm làm, một hạt thóc vàng chín giọt mồ hôi — quy đổi rất cụ thể giữa hạt thóc và công sức bỏ ra.
- Trâu ơi ta bảo trâu này, trâu ra ngoài ruộng trâu cày với ta — cùng cảnh ra đồng, nhưng nghiêng về tình nghĩa giữa người và con trâu.
Khép lại
Lao xao gà gáy rạng ngày không có câu nào lên gân, không có lời than nào rõ rệt, vậy mà đọc xong người ta vẫn thấy nằng nặng. Sức mạnh của nó nằm ở chỗ chỉ kể lại đúng một buổi sáng có thật, để cái vất vả tự nói lấy phần của mình. Mỗi lần ngồi trước bát cơm, nhớ lại tiếng gà lao xao và dáng người vác cày lội xuống đồng sâu, ta sẽ ăn chậm lại một chút — và đó có lẽ chính là điều bài ca dao mong muốn.
