Trong kho tàng tục ngữ của người Việt, có những câu chỉ vỏn vẹn bốn chữ mà đủ sức làm nên một nếp sống. Kính lão đắc thọ là một câu như vậy. Người ta nói câu này khi nhường ghế cho một cụ già trên xe buýt, khi rót chén trà mời ông bà trước bữa cơm, khi con cháu cúi đầu chào người lớn tuổi trong họ. Nghe thì cũ, nhưng đặt vào một xã hội đang già hoá nhanh như hôm nay, câu ấy lại rất mới.
Nghĩa đen: bốn chữ Hán Việt nói gì
Đây là một câu Hán Việt quen dùng trong tiếng Việt, gồm bốn chữ, mỗi chữ một nét nghĩa rõ ràng. Kính là kính trọng, tôn kính, đối đãi bằng thái độ trên kính dưới nhường. Lão là người già, người cao tuổi. Đắc là được, đạt được. Thọ là sống lâu, tuổi thọ.
Ghép lại theo mặt chữ: kính trọng người già thì được sống lâu. Cách hiểu thẳng đuột ấy khiến nhiều người bật cười, vì nhường một chỗ ngồi thì làm sao mà thêm được vài năm tuổi. Nhưng tục ngữ vốn nói bằng hình ảnh và bằng lối nói gọn, phần thâm thuý nằm ở lớp nghĩa phía sau chứ không nằm ở phép tính cộng trừ tuổi tác.
Nghĩa bóng: người xưa thật sự muốn nói gì
Chữ thọ ở đây không chỉ là số năm ghi trên giấy khai sinh. Thọ còn là sống yên, sống lành, sống được người đời nể trọng. Người biết kính người già thường là người điềm đạm, biết kiềm chế, biết nghe. Những phẩm chất ấy giữ cho họ ít va chạm, ít oán thù, tâm trí nhẹ nhàng, và đó chính là nền của một đời sống dài lâu.
Mặt khác, câu tục ngữ còn hàm một quy luật rất công bằng: ai rồi cũng già. Người trẻ hôm nay chính là người già của mấy chục năm sau. Cách ta đối đãi với lớp người đi trước sẽ trở thành khuôn mẫu mà con cháu ta soi vào để đối đãi với ta. Kính lão đắc thọ vì thế không phải lời hứa hẹn phần thưởng, mà là lời nhắc về một vòng tuần hoàn: gieo sự tôn trọng thì gặt lại sự tôn trọng.
Còn một tầng nghĩa nữa, thiết thực hơn. Người già là kho kinh nghiệm sống. Gần gũi và lắng nghe họ, người trẻ tránh được vô số cái vấp mà lẽ ra phải tự thân trả giá mới biết. Kính người già, xét cho cùng, là biết giữ lấy một nguồn hiểu biết mà tiền bạc không mua nổi.
Câu này từ đâu mà có
Không rõ câu nói này xuất hiện từ bao giờ và do ai đặt ra. Đây là lối nói Hán Việt được người Việt dùng lâu đời, truyền miệng trong dân gian rồi thành quen thuộc như tục ngữ thuần Việt, nên không thể quy cho một tác giả hay một mốc thời gian cụ thể nào.
Trong tiếng Việt còn một câu cùng ý mà thuần Việt hơn, dân dã hơn: “Kính già, già để tuổi cho”. Cách nói này diễn đạt cùng một niềm tin, chỉ khác ở chỗ hình dung tuổi thọ như một thứ có thể được người già “để lại” cho lớp sau. Ở nhiều vùng, người ta cũng dùng chữ kính lão khi nói về lệ mừng thọ, lệ khao lão trong làng. Ngoài những điều đó, mọi suy đoán về nguồn gốc đều chỉ là phỏng đoán, không nên nói chắc.
Bài học rút ra
Thứ nhất, kính trọng phải thể hiện bằng việc rất nhỏ. Không cần lễ nghi rườm rà, chỉ cần hỏi han một câu, đợi người già ngồi xuống rồi mới cầm đũa, nói to hơn một chút khi ông bà nghễnh ngãng. Sự tôn trọng nằm ở những cử chỉ đời thường ấy chứ không nằm ở mâm cao cỗ đầy ngày giỗ.
Thứ hai, kính không có nghĩa là mù quáng nghe theo. Người già cũng có lúc nhầm, cũng có những quan niệm không còn hợp thời. Kính là giữ thái độ nhã nhặn khi trình bày cái khác, chứ không phải im lặng cho qua rồi làm ngược lại sau lưng. Thái độ đúng là nghe trọn, cân nhắc, rồi thưa lại cho phải phép.
Thứ ba, điều người già cần nhất thường là sự có mặt. Nhiều gia đình gửi tiền đều đặn về quê mà cả năm không gọi lấy một cuộc điện thoại tử tế. Với người ở tuổi xế chiều, nỗi cô đơn bào mòn sức khoẻ nhanh hơn cả bệnh tật.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nhà, hãy tập cho con trẻ những nếp rất cụ thể: chào ông bà khi đi và khi về, mời cơm trước khi ăn, không ngắt lời người lớn. Trẻ con học cách trọng người già bằng mắt chứ không bằng tai, nên bố mẹ cư xử thế nào với ông bà thì mươi năm nữa con sẽ cư xử với mình như thế.
Ở nơi làm việc, tinh thần của câu tục ngữ là biết trọng người đi trước. Một nhân viên mới vào nghề chịu khó hỏi đàn anh cách xử lý khách khó tính sẽ đi nhanh hơn nhiều so với người tự mò mẫm. Ngược lại, người quản lý trẻ nên tránh thái độ xem thường những đồng nghiệp lớn tuổi chỉ vì họ chậm với công nghệ, bởi cái họ có là sự bình tĩnh và khả năng nhìn ra rủi ro.
Ngoài xã hội, chuyện nhường chỗ ngồi, đỡ tay người già qua đường, kiên nhẫn khi cụ bà đếm tiền lẻ ở quầy thanh toán đều là cách sống câu Kính lão đắc thọ mà không cần nói ra thành lời.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Kính già, già để tuổi cho — cách nói thuần Việt của cùng một ý: trọng người già thì mình được hưởng phúc.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — nêu quy luật nương tựa hai chiều giữa các thế hệ trong một đời người.
- Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ — muốn biết chuyện đường xa thì hỏi người từng trải, muốn biết chuyện trong nhà thì hỏi trẻ nhỏ vì chúng nói thật.
- Tre già măng mọc — lớp trước lùi dần, lớp sau tiếp nối, đó là lẽ tự nhiên của mọi gia đình và cộng đồng.
- Một già một trẻ bằng nhau — người quá già và trẻ nhỏ đều cần được chăm nom, chiều chuộng như nhau.
- Uống nước nhớ nguồn — nhắc lòng biết ơn với lớp người đã tạo dựng nên những gì ta đang hưởng.
Lời kết
Bốn chữ Kính lão đắc thọ không hứa với ai một phép màu kéo dài tuổi thọ. Câu ấy chỉ lặng lẽ chỉ ra rằng một người biết cúi đầu trước tuổi tác và kinh nghiệm thì thường sống hoà nhã, sống có trước có sau, và cái đời sống ấy tự nó đã dài rộng hơn nhiều so với những năm tháng ồn ào mà bạc bẽo. Giữ được câu ấy trong nhà, ta giữ được luôn một nếp gia phong khó mua bằng tiền.
