Ai từng ngồi nhìn một hàng kiến nối nhau qua thềm nhà đều hiểu vì sao người xưa chọn con vật này làm hình ảnh cho sự bền bỉ. Kiến tha lâu đầy tổ là câu tục ngữ ngắn đến mức tưởng như không cần giải thích, nhưng đằng sau nó là cả một cách nghĩ về của cải, thời gian và sức lực mà thời nào cũng dùng được.
Nghĩa đen: sức của một con kiến và cái tổ của cả đàn
Con kiến là loài vật nhỏ bé quen thuộc nhất trong sân vườn người Việt. Mỗi chuyến đi, nó chỉ tha được một mẩu vụn bánh, một cánh sâu, một hạt cơm rơi. So với cái tổ mà đàn kiến cần lấp đầy, mỗi mẩu ấy gần như không đáng kể, nhỏ tới mức người ta không buồn tính.
Nhưng con kiến có hai thứ mà nhiều người thiếu: nó đi liên tục và nó không bỏ chuyến. Từ sáng tới tối, hết chuyến này tới chuyến khác, ngày nắng cũng như ngày râm. Nhân số lần đi với số lượng kiến trong đàn, kết quả không còn nhỏ nữa. Cái tổ đầy lên không nhờ chuyến nào đặc biệt, mà nhờ tất cả các chuyến cộng lại.
Chữ quan trọng nhất trong câu là chữ lâu. Người xưa không nói “kiến tha khỏe”, cũng không nói “kiến tha nhiều”, mà nói “kiến tha lâu”. Thứ tạo ra cái tổ đầy không phải sức mạnh, mà là thời gian được sử dụng đều đặn.
Nghĩa bóng: của cải và năng lực đều được gom từng chút
Ở nghĩa bóng, cái tổ là bất cứ thứ gì con người muốn gây dựng: một khoản tiền dành dụm, một ngôi nhà, một vốn kiến thức, một mối quan hệ tin cậy. Còn mẩu vụn kiến tha là phần đóng góp nhỏ nhoi mà ta có thể bỏ ra mỗi ngày mà không thấy nặng.
Câu tục ngữ trấn an người ít vốn liếng, ít điều kiện. Nó nói rằng bạn không cần một cú đột phá lớn mới xây được cái gì đó; bạn chỉ cần một lượng nhỏ nhưng lặp lại đủ lâu. Đây là lời khuyên dành cho số đông, cho những người làm công ăn lương, buôn bán nhỏ, học hành muộn màng, chứ không dành riêng cho ai may mắn.
Mặt sau của câu này cũng đáng lưu ý: cái gì gom được từng chút thì cũng có thể mất đi từng chút. Tổ kiến đầy dần vì mỗi ngày kiến tha vào; nó vơi dần nếu mỗi ngày có một lỗ thủng. Những khoản chi vặt vãnh, những buổi bỏ dở, những lời hứa quên thực hiện đều là lỗ thủng như thế.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu tục ngữ truyền miệng trong dân gian, không rõ ai đặt ra và cũng không có căn cứ nào để gắn nó với một thời điểm hay một nhân vật cụ thể. Điều duy nhất chắc chắn là nó sinh ra từ quan sát đời thường của người sống gần đồng ruộng, nơi con kiến là hình ảnh quá đỗi quen mắt.
Trong cách nói hằng ngày, câu này có khi được dùng dưới dạng đầy đủ hơn là “kiến tha lâu cũng đầy tổ”, thêm chữ “cũng” cho giọng mềm hơn. Một số nơi nói “kiến tha lâu đầy ổ”. Đây đều là biến thể về cách phát âm và thói quen vùng miền, không làm đổi nghĩa của câu.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là đừng khinh cái nhỏ. Người ta thường bỏ qua khoản tiết kiệm mười nghìn, bỏ qua mười lăm phút đọc sách, vì thấy nó chẳng thay đổi được gì. Nhưng đơn vị nhỏ chính là đơn vị mà ta có thể duy trì lâu dài; những đơn vị lớn thường chỉ giữ được vài hôm rồi bỏ.
Bài học thứ hai là đều đặn quan trọng hơn hào hứng. Con kiến không có ngày cao hứng và ngày chán nản. Con người thì có, nên cần dựng ra thói quen và lịch cố định để thay thế cho cảm hứng. Khi việc gom góp đã thành nếp, nó tự chạy mà không cần ta phải quyết tâm mỗi ngày.
Bài học thứ ba là phải có cái tổ. Kiến tha về một chỗ nhất định, nên công sức mới cộng dồn. Người bỏ công ra mà mỗi giai đoạn lại đổi mục tiêu thì giống như tha mồi rải khắp sân: rất mệt mà chẳng đâu đầy. Xác định rõ mình đang gom cho việc gì là điều kiện để sự chăm chỉ có kết quả.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Rõ nhất là trong chuyện tiền nong. Trích một phần cố định của mỗi tháng vào một tài khoản riêng, dù ít, vẫn hơn hẳn việc chờ đến khi dư dả mới để dành, bởi cái gọi là dư dả hiếm khi tự đến. Cũng nên soi lại các khoản chi nhỏ lặp lại hằng tháng, vì chúng làm tổ vơi đi theo đúng cách mà kiến làm tổ đầy lên.
Trong học tập và nghề nghiệp, hãy chọn một lượng đủ nhỏ để làm được cả vào ngày bận nhất: một trang sách, mười từ mới, một bài tập. Ngày rảnh có thể làm nhiều hơn, nhưng mức tối thiểu ấy không được phá. Chuỗi ngày không đứt quãng mới là thứ tạo ra tiến bộ.
Trong việc dạy con, câu tục ngữ này rất hợp với con heo đất và cuốn sổ theo dõi. Cho trẻ tự bỏ vào những đồng lẻ, tự đánh dấu mỗi ngày học xong, rồi cùng nhìn lại sau vài tháng. Trẻ sẽ hiểu bằng mắt điều mà lời giảng khó truyền đạt: cái nhỏ lặp lại thì thành cái lớn. Đó là lúc câu kiến tha lâu đầy tổ trở nên dễ hiểu hơn mọi lời giảng giải.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Năng nhặt chặt bị — gần nghĩa nhất, nói thẳng rằng nhặt nhạnh thường xuyên thì bị đựng cũng chặt.
- Góp gió thành bão — nhấn mạnh sức mạnh của nhiều cái nhỏ khi được hợp lại.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — cùng ca ngợi sự bền bỉ, nhưng thiên về rèn luyện bản thân hơn là tích cóp.
- Tích tiểu thành đại — cách nói gọn theo lối chữ nghĩa cho cùng một quy luật cộng dồn.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — bổ sung mặt kia của vấn đề: giữ được cũng quan trọng như kiếm được.
- Của bền tại người — nhắc rằng công gom góp chỉ giữ được nếu ta biết trân trọng và gìn giữ.
Lời kết
Kiến tha lâu đầy tổ là câu tục ngữ dành cho người bắt đầu từ ít ỏi. Nó không hứa làm giàu nhanh, không hứa thành tài sớm, chỉ chỉ ra một con đường chậm mà chắc và ai cũng đi được. Việc còn lại chỉ là chọn cho mình một cái tổ đáng để gom, rồi bắt đầu chuyến tha mồi đầu tiên ngay hôm nay, dù mẩu mồi ấy có nhỏ đến đâu.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
