Trong bữa cơm gia đình, khi một người trẻ hăng hái đưa ra ý kiến mà bị người lớn gạt đi, câu Khôn đâu tới trẻ, khoẻ đâu tới già hay được nhắc tới. Đáng tiếc là phần lớn những lần nhắc ấy đều dùng sai vế: người ta lấy nửa đầu để dập tắt tiếng nói của lớp sau, còn nửa sau thì lờ đi. Đọc lại cho trọn câu, ta sẽ thấy người xưa không hề bênh ai cả.
Nghĩa đen: hai vế cân nhau như một chiếc cân
Câu tục ngữ có cấu trúc đối rất chặt. Vế thứ nhất: “khôn đâu tới trẻ”, nghĩa là cái khôn ngoan, sự từng trải thì chưa đến lượt người trẻ, bởi khôn là thứ phải đổi bằng thời gian và va vấp. Vế thứ hai: “khoẻ đâu tới già”, nghĩa là sức vóc, sự dẻo dai thì không còn đến lượt người già nữa, vì tuổi tác lấy đi thể lực.
Hai chữ đâu tới lặp lại ở cả hai vế tạo ra thế cân bằng. Mỗi bên đều thiếu một thứ mà bên kia có. Người trẻ có sức nhưng chưa có kinh nghiệm; người già có kinh nghiệm nhưng không còn sức. Đọc như vậy, câu tục ngữ không phải lời chê ai, mà là một nhận xét lạnh lùng và công bằng về quy luật của tuổi tác.
Nghĩa bóng: mỗi tuổi giữ một phần việc
Thông điệp thật sự nằm ở chỗ: đã là quy luật thì đừng đòi một người phải có đủ mọi thứ. Từ đó suy ra một cách tổ chức công việc rất khôn khéo của người xưa. Việc nặng, việc cần sức bền, cần đi xa, cần làm nhanh thì giao cho lớp trẻ. Việc cần cân nhắc, cần phân xử, cần nhìn xa và giữ hoà khí thì cậy vào người lớn tuổi.
Trong một ngôi làng ngày trước, thanh niên gánh phần đắp đê, tát nước, ra đồng từ mờ sáng; các cụ ngồi bàn chuyện làng, phân xử tranh chấp, tính ngày cấy gặt. Không ai tranh phần của ai, và làng vẫn chạy trơn tru. Đó chính là hình ảnh sống động nhất của câu Khôn đâu tới trẻ, khoẻ đâu tới già.
Cần nói thêm cho công bằng: câu tục ngữ nói về xu hướng chung chứ không phải một luật cứng. Có người trẻ chín chắn hơn tuổi, có cụ già bảy mươi vẫn đi bộ mỗi sáng năm cây số. Lấy câu tục ngữ ra để phủ đầu một người trẻ có ý kiến hay, hoặc để gạt một người lớn tuổi ra khỏi việc chỉ vì tuổi, đều là dùng sai.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ xuất xứ, không gắn với tác giả hay thời điểm cụ thể nào. Nó thuộc nhóm những câu đúc kết kinh nghiệm quan sát đời sống, được truyền miệng qua nhiều đời nên có vài cách nói hơi khác nhau.
Có nơi nói “Khôn đâu đến trẻ, khoẻ đâu đến già”, chỉ đổi tới thành đến mà ý không đổi. Ý của câu này cũng gần gũi với những câu khác cùng nói về vai trò của người từng trải, chẳng hạn “Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ” hay “Gừng càng già càng cay”. Ngoài mức đó, mọi khẳng định về nguồn gốc đều không có cơ sở.
Bài học rút ra
Đọc kỹ câu khôn đâu tới trẻ, khoẻ đâu tới già, ta thấy nó gửi lời nhắn cho cả hai phía. Trước hết là bài học về sự khiêm tốn của người trẻ. Sức khoẻ và nhiệt huyết dễ tạo ảo giác rằng mình làm gì cũng được. Nhưng có những cái bẫy trong làm ăn, trong quan hệ con người mà chỉ ai từng ngã mới nhận ra. Chịu khó hỏi một người đi trước có khi tiết kiệm được vài năm loay hoay.
Tiếp đó là bài học về sự tỉnh táo của người lớn tuổi. Biết mình không còn khoẻ như trước là một dạng khôn ngoan. Người biết lùi đúng lúc, giao lại việc nặng cho lớp sau và chuyển sang vai trò cố vấn, thường được kính trọng lâu hơn người cố ôm việc đến lúc hỏng.
Cuối cùng là bài học về sự bổ khuyết. Một tập thể mạnh không phải tập thể toàn người trẻ hay toàn người già, mà là nơi hai lớp người bù vào chỗ thiếu của nhau. Người trẻ đem sức và cái mới, người già đem sự thận trọng và mối quan hệ. Thiếu một trong hai, việc đều dễ hỏng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở công ty, một nhóm làm sản phẩm nên có cả người mới lẫn người cũ. Người mới thạo công nghệ, dám thử; người cũ biết khách hàng ghét gì, biết chỗ nào từng thất bại. Người quản lý giỏi là người biết đặt câu hỏi cho đúng đối tượng chứ không dồn mọi quyết định cho một phía.
Trong gia đình, khi hai vợ chồng trẻ nuôi con, ông bà thường có kinh nghiệm dỗ trẻ, xử lý cơn sốt đêm, nhìn ra dấu hiệu bất thường. Nhưng kiến thức về dinh dưỡng, tiêm chủng thì lớp trẻ cập nhật hơn. Kết hợp cả hai, đứa trẻ được lợi. Nếu bên nào cũng khăng khăng mình đúng, chỉ có đứa trẻ chịu thiệt.
Với chính bản thân mỗi người, câu tục ngữ là lời nhắc phải biết mình đang ở chặng nào. Tuổi hai mươi thì cứ mạnh dạn thử và chấp nhận trả học phí. Tuổi năm mươi thì nên chuyển dần từ làm sang dẫn dắt, và giữ sức khoẻ như giữ vốn liếng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đi hỏi già, về nhà hỏi trẻ — chuyện đường xa thì hỏi người từng trải, chuyện trong nhà thì hỏi trẻ nhỏ vì chúng nói thật.
- Gừng càng già càng cay — tuổi càng cao thì bản lĩnh và sự sắc sảo càng đậm.
- Tre già măng mọc — thế hệ trước lùi lại nhường chỗ cho thế hệ sau tiếp nối.
- Trẻ người non dạ — nhắc rằng người trẻ còn thiếu chín chắn nên cần được chỉ bảo thay vì trách móc.
- Sống lâu lên lão làng — sống lâu thì có vị thế, nhưng thâm niên không tự nó thành tài.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — vòng nương tựa tự nhiên giữa các thế hệ trong một đời người.
Lời kết
Khôn đâu tới trẻ, khoẻ đâu tới già không phải câu để bịt miệng ai. Đó là một lời mô tả trung thực về cái được và cái mất theo năm tháng, kèm theo gợi ý rằng hai thế hệ nên đứng cạnh nhau chứ đừng đứng đối diện nhau. Người trẻ bớt tự phụ, người già bớt bảo thủ, thì cái khôn và cái khoẻ mới cùng nằm chung trong một mái nhà.
