Trong kho tục ngữ Việt có những câu nghe qua tưởng đã rõ, đọc kỹ lại thấy có tới hai giọng. Giàu nhà quê không bằng ngồi lê kẻ chợ là một câu như thế. Người thì đọc ra sự thèm muốn chốn phố phường, người lại đọc ra một nụ cười mỉa. Muốn hiểu cho đúng thì phải nhìn cả hai phía.
Nghĩa đen: hai chỗ đứng, hai kiểu sống
Nhà quê ở đây chỉ làng xóm, nơi người ta sống bằng ruộng vườn. Giàu nhà quê là khá giả theo chuẩn của làng: nhiều ruộng, đầy bồ thóc, có trâu có lợn.
Kẻ chợ là lối gọi dân gian chỉ chốn đô hội, nơi phố xá san sát và việc mua bán diễn ra quanh năm, khác hẳn cái chợ phiên chỉ họp vài ngày một lần ở làng. Nói tới kẻ chợ là nói tới sự tấp nập, tin tức, hàng hoá và tiền bạc luân chuyển.
Ngồi lê lại là một cụm rất tầm thường, chỉ việc ngồi la cà hết chỗ này sang chỗ khác, không làm gì ra hồn. Đặt cạnh nhau, câu tục ngữ tạo một phép so sánh cố tình khập khiễng: bên này là người giàu hẳn hoi, bên kia là kẻ chỉ ngồi lê. Vậy mà bên ngồi lê lại được đặt ở vế trên.
Nghĩa bóng: hai cách hiểu cùng tồn tại
Cách hiểu thứ nhất nghiêng về chuyện cơ hội. Ở chốn kẻ chợ, người ta va chạm với đủ hạng người, nghe đủ thứ chuyện làm ăn, biết giá cả lên xuống, biết hàng nào đang được chuộng. Chỉ cần ngồi đó, thông tin cũng tự chảy qua tai. Người xưa thấy rằng cái vốn ấy nhiều khi còn quý hơn mấy mẫu ruộng ở quê, bởi ruộng thì mỗi năm một vụ, còn tin tức và mối quan hệ thì sinh lời liên tục. Hiểu theo hướng này, câu tục ngữ nói lên sức hút của môi trường buôn bán.
Cách hiểu thứ hai lại nghe ra giọng mỉa. Dân gian vốn hay châm biếm bằng cách nói quá lên. Đặt ngồi lê lên trên cả giàu là một cách nói ngược, nhằm cười vào những người chuộng hư danh, cứ tưởng cứ bám lấy chốn phồn hoa là hơn người, dù chẳng làm nên trò trống gì. Theo hướng này, câu tục ngữ không khen kẻ chợ mà chê thói sính phố phường.
Cả hai cách hiểu đều có chỗ đứng, và điều đó không hiếm ở tục ngữ. Người nói vận vào hoàn cảnh nào thì câu mang nghĩa ấy. Điều nên tránh là biến nó thành lời coi thường người ở quê, bởi chính kho tục ngữ Việt cũng đầy những câu ca ngợi làng quê và trọng nghề nông.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ ai đặt ra và không gắn với sự kiện nào có thể kiểm chứng. Nó phản ánh một giai đoạn dài trong lịch sử sinh hoạt của người Việt, khi giữa làng quê và chốn đô hội có khoảng cách rất rõ về mức sống, về hàng hoá và về tin tức.
Câu này thường được nhắc kèm với những câu có ý ngược lại, tạo thành một cuộc đối thoại thú vị trong dân gian. Bên cạnh nó là câu quen thuộc khuyên người ta cứ về tắm ao nhà mình, hay những câu ca dao ca ngợi cảnh làng quê yên ả. Người xưa không có một quan điểm duy nhất, họ giữ lại cả hai giọng để đời sau tự cân nhắc.
Về chữ nghĩa, câu ít khi bị hát chệch, có lẽ vì hai vế đã quá cân và quá gọn. Đôi khi người ta nói tắt phần sau, chỉ nhắc mấy chữ ngồi lê kẻ chợ để chỉ những người chỉ giỏi la cà.
Bài học rút ra
Thứ nhất, môi trường có sức mạnh thật. Đây là phần đúng đắn nhất của câu tục ngữ. Ở gần nơi mọi việc đang diễn ra, người ta học nhanh hơn, biết sớm hơn, gặp được nhiều người hơn. Đặt mình vào đúng chỗ đôi khi quan trọng ngang với chăm chỉ.
Thứ hai, ở đúng chỗ mà không làm gì thì vẫn hoàn không. Đây là phần cảnh tỉnh. Chữ ngồi lê không hề là lời khen. Bao nhiêu người kéo về chốn đông đúc rồi vẫn chật vật, vì họ chỉ có mặt chứ không có việc. Cơ hội chỉ thành cơm áo khi có người bắt lấy nó.
Thứ ba, đừng lấy nơi ở làm thước đo con người. Người giàu ở quê chưa chắc kém người sống ở phố, và ngược lại. Câu tục ngữ nếu bị đọc một chiều rất dễ trở thành thói khinh người, điều mà đạo lý người Việt không hề khuyến khích.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Khoảng cách giữa quê và phố ngày nay đã khác xưa rất nhiều. Hàng hoá về tới làng, tin tức về tới điện thoại, người ở quê vẫn bán hàng đi khắp nước. Cái kẻ chợ mà câu tục ngữ nói tới giờ không còn nhất thiết là một địa điểm, nó là nơi nào có dòng người mua bán và trao đổi.
Vì thế, người trẻ băn khoăn nên ở lại quê hay ra phố có thể đặt lại câu hỏi cho đúng: công việc mình muốn làm đang diễn ra ở đâu, và mình cần ở gần ai để học nghề. Có nghề chỉ học được khi đứng cạnh người giỏi, khi ấy nên đi. Có nghề làm ở đâu cũng được, khi ấy ở lại quê mà làm cho tốt lại hơn.
Mặt khác, ai đã ra chốn đông người thì phải nhớ vế còn lại. Có mặt ở một nơi sôi động mà mỗi ngày chỉ trôi qua trong những cuộc trò chuyện vô bổ thì chẳng khác gì ngồi lê kẻ chợ theo đúng nghĩa xấu nhất của nó. Người xưa đã cài sẵn lời cảnh báo ấy vào trong câu nói, chỉ là ta hay bỏ qua.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Nhất cận thị, nhị cận giang, tam cận lộ — nói rõ hơn về lợi thế của việc ở gần chợ, gần sông, gần đường.
- Ta về ta tắm ao ta — giọng ngược lại, đề cao cái của mình dù không bằng người.
- Buôn có bạn, bán có phường — muốn làm ăn thì phải ở nơi có người cùng nghề.
- Đất lành chim đậu — nơi dễ sống, ăn ở tử tế thì tự khắc người tìm về.
- Khôn nhà dại chợ — chê người chỉ giỏi trong nhà, ra chỗ đông thì lóng ngóng.
- Ăn không ngồi rồi — lời chê thẳng thừng dành cho kiểu sống chỉ ngồi mà không làm.
Lời kết
Câu Giàu nhà quê không bằng ngồi lê kẻ chợ không phải một lời phán xét về nơi chốn, mà là một câu nói hai mặt của người xưa. Mặt thứ nhất nhắc ta rằng chỗ đứng có ảnh hưởng đến cơ hội. Mặt thứ hai cười vào những ai tưởng chỉ cần đứng đúng chỗ là đủ. Đọc đủ cả hai mặt thì câu tục ngữ mới thành lời khuyên, chứ không thành định kiến.
