“Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng” là một trong những câu tục ngữ được nhắc nhiều nhất mỗi khi người lớn nói chuyện chọn bạn, chọn trường, chọn nơi làm việc. Hai hình ảnh trong câu đều lấy từ đời sống rất cũ, vậy mà điều nó nói ra thì chẳng hề cũ: con người ta thấm dần cái môi trường mình sống trong đó, thấm chậm đến mức chính mình không nhận ra.
Nghĩa đen của hai vế
“Mực” ở đây là mực tàu, thứ mực đen dùng để viết chữ Nho, mài từ thỏi mực vào nghiên. Ai từng mài mực đều biết mực rất bám: dính vào tay, vào áo, vào giấy thì khó tẩy, càng chùi càng loang. Ngồi gần nghiên mực lâu, kiểu gì cũng có vết đen dây ra người.
“Đèn” là ngọn đèn dầu trong nhà xưa, nguồn sáng duy nhất khi trời tối. Ngồi gần đèn thì mặt mũi sáng lên, nhìn rõ chữ, rõ đường kim mũi chỉ; ngồi xa thì tối tăm, làm gì cũng lóng ngóng. “Rạng” nghĩa là sáng, tỏ, rạng rỡ. Người xưa dựng hai vế đối nhau rất cân: cùng là chuyện ở gần, gần cái này thì nhiễm cái đen, gần cái kia thì hưởng cái sáng.
Nghĩa bóng: môi trường thấm vào con người
Nghĩa bóng của câu tục ngữ nằm ở chữ “gần”. Người xưa không nói tới việc bắt chước có ý thức, mà nói tới sự thấm — thứ ảnh hưởng diễn ra âm thầm chỉ vì ta ở cạnh một cái gì đó đủ lâu. Sống giữa những người hay càu nhàu, rồi một ngày ta thấy mình cũng cau có; làm việc giữa những người chăm chỉ và tử tế, ta tự nhiên thấy ngại buông thả.
Cái thấm ấy tác động lên những thứ khó thấy nhất: chuẩn mực về cái gì là bình thường. Trong một tập thể mà ai cũng đi muộn, ta không còn thấy đi muộn là vấn đề. Trong một nhóm mà mọi người đều nói năng lễ độ, ta cũng tự sửa giọng mình mà không cần ai nhắc. Đó chính là lý do câu tục ngữ này được người xưa nhắc đi nhắc lại khi dạy con.
Tuy vậy, cần hiểu câu này cho đủ. Nó nói về xu hướng chung, chứ không phải một định luật. Có người sống giữa hoàn cảnh xấu vẫn giữ được mình, thậm chí chính hoàn cảnh ấy khiến họ quyết tâm khác đi. Người bản lĩnh không phải người miễn nhiễm với môi trường, mà là người ý thức được mình đang bị ảnh hưởng và chủ động chọn cái để nghiêng về. Dùng câu tục ngữ này để dán nhãn một con người chỉ vì xuất thân hay hoàn cảnh của họ là dùng sai, và sự dán nhãn đó đôi khi còn hại hơn cả cái môi trường kia.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ tác giả cũng như thời điểm ra đời, được truyền miệng qua nhiều đời. Hình ảnh mực tàu và đèn dầu cho thấy câu nói gắn với đời sống của thời còn học chữ Nho và thắp đèn dầu, nhưng không thể từ đó suy ra một mốc thời gian cụ thể nào.
Trong lời nói thường ngày, câu này có vài cách đọc hơi khác nhau: chỗ nói “gần đèn thì rạng”, chỗ nói “gần đèn thì sáng”; đôi khi lược cả chữ “thì” thành “gần mực đen, gần đèn sáng”. Người Việt còn có nhiều câu cùng ý như “Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài” hay lời dặn “chọn bạn mà chơi”, cho thấy đây là một mối quan tâm rất lớn trong cách dạy dỗ của người xưa.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là hãy coi việc chọn môi trường quan trọng ngang với việc rèn ý chí. Nhiều người dồn hết sức để chống lại cám dỗ hằng ngày trong khi chỉ cần đổi chỗ ngồi, đổi nhóm bạn, đổi nơi làm việc là phần lớn cám dỗ ấy biến mất. Ý chí là thứ có hạn, môi trường thì tác động cả ngày.
Bài học thứ hai là mỗi người cũng chính là “mực” hoặc “đèn” của người khác. Ta hay lo mình bị ảnh hưởng mà quên rằng con cái, em út, đồng nghiệp mới đang nhìn vào ta để biết thế nào là bình thường. Cha mẹ dán mắt vào điện thoại khó lòng dạy con rời điện thoại; người quản lý hay nói dối khách khó lòng đòi nhân viên trung thực.
Bài học thứ ba là không nên tuyệt đối hóa. Câu tục ngữ nhắc ta cẩn trọng, chứ không cho phép ta khinh rẻ ai. Người ở trong hoàn cảnh khó rất cần một ngọn đèn ở gần, và nếu ai cũng lấy câu này làm lý do để tránh xa họ, thì cái đen kia sẽ chẳng bao giờ có cơ hội mờ đi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người trẻ, môi trường hôm nay không chỉ là bạn bè ngoài đời mà còn là những gì hiện lên trên màn hình mỗi ngày. Danh sách trang mình theo dõi, nhóm chat mình tham gia, những video tự động chạy trước mắt — tất cả đều là thứ ta “ở gần” hàng giờ đồng hồ. Dọn lại danh sách ấy cũng chính là một cách chọn đèn thay vì chọn mực.
Trong công việc, câu tục ngữ này rất đáng nghĩ tới khi cân nhắc nhận một chỗ làm. Mức lương có thể so sánh dễ dàng, nhưng thứ định hình ta sau vài năm lại là những người ngồi cạnh: họ làm việc cẩn thận hay qua loa, họ nói về khách hàng bằng giọng thế nào, họ xử lý sai sót ra sao. Vài việc cụ thể có thể làm:
- Tìm một người giỏi hơn để đi gần, dù chỉ là quan sát cách họ làm việc mỗi ngày.
- Giữ khoảng cách với những cuộc nói xấu triền miên, vì đó là thứ mực bám nhanh nhất.
- Chọn không gian học và làm việc phù hợp, chỗ ngồi cũng ảnh hưởng đến khả năng tập trung.
- Rà lại nguồn thông tin mình tiêu thụ mỗi vài tháng một lần.
Trong việc nuôi dạy con, thay vì cấm đoán bạn bè của trẻ một cách gay gắt, cách bền hơn là tạo cho con một môi trường đủ sáng: nhà cửa có sách, có người lớn cư xử tử tế, có hoạt động lành mạnh để tham gia. Đứa trẻ có sẵn ngọn đèn ở nhà thường ít bị hút về phía chỗ tối.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ở bầu thì tròn, ở ống thì dài — hoàn cảnh nào tạo nên con người ấy.
- Chọn bạn mà chơi, chọn nơi mà ở — nhắc trực tiếp việc lựa chọn môi trường và người bên cạnh.
- Đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy — con người dễ đổi theo nhóm mà mình nhập vào.
- Giỏ nhà ai, quai nhà nấy — nếp nhà in dấu lên từng thành viên.
- Gần nhà giàu đau răng ăn cốm, gần kẻ trộm ốm lưng chịu đòn — ở gần ai thì chịu ảnh hưởng của người ấy, cả may lẫn rủi.
Lời kết
“Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng” không phải một lời phán xét, mà là một lời nhắc rất thực tế: hãy để ý xem mỗi ngày mình đang ngồi cạnh cái gì. Chọn được chỗ ngồi tốt, ta bớt phải gồng mình; và nếu đủ vững, ta còn có thể thành ngọn đèn cho một người nào đó đang loay hoay trong chỗ tối của họ.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
