Chỉ hai câu lục bát mà mở ra cả một vùng đất: “Đường vô xứ Nghệ quanh quanh / Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ”. Người xưa không kể lể dài dòng, chỉ phác vài nét mà người nghe đã hình dung được con đường uốn lượn giữa núi non, dòng nước xanh trong soi bóng cây rừng. Đến nay, đây vẫn là một trong những lời mời gọi đẹp nhất mà ca dao dành cho một miền quê.
Nghĩa đen: mấy chữ mà thành một bức tranh
Xứ Nghệ là cách người Việt xưa gọi chung vùng đất Nghệ An – Hà Tĩnh, hai địa phương vốn gắn bó lâu đời về địa lý, giọng nói và nếp sống. Chữ “xứ” trong tiếng Việt cổ dùng để chỉ một vùng rộng có bản sắc riêng, như xứ Đoài, xứ Đông, xứ Lạng. Gọi “xứ Nghệ” tức là gọi cả một vùng, chứ không riêng một tỉnh hay một huyện nào.
Quanh quanh là từ láy tả con đường không thẳng, cứ vòng vèo, uốn khúc. Vùng đất này nhiều đồi núi, đường đi phải men theo sườn non, lượn theo dòng khe, nên chữ “quanh quanh” vừa tả thực địa hình vừa gợi cảm giác đi mãi chưa tới, càng đi càng thấy cảnh mới hiện ra.
Non xanh nước biếc là cặp hình ảnh đối nhau rất cân: núi thì xanh, nước thì biếc. “Biếc” không phải màu xanh thường mà là xanh trong, ánh lên, thứ màu của làn nước sạch dưới nắng. Hai vế đặt cạnh nhau khiến người đọc thấy ngay cả chiều cao lẫn chiều sâu của cảnh vật, thấy núi vươn lên và nước trải ra.
Tranh hoạ đồ là bức tranh vẽ cảnh. Ví thiên nhiên với tranh vẽ là cách khen rất cao của người xưa: cảnh thật đẹp đến mức tưởng như đã có bàn tay hoạ sĩ sắp đặt từng ngọn núi, từng khúc sông cho vừa mắt người ngắm.
Nghĩa bóng: lời mời và niềm tự hào
Đằng sau bức tranh phong cảnh là một tình cảm rất người: niềm tự hào về quê hương. Câu ca dao không nói thẳng “quê tôi đẹp lắm”, mà chỉ tả cảnh rồi để người nghe tự kết luận. Đó là lối khen kín đáo, không khoe khoang, hợp với tính cách chuộng sự giản dị của người miền Trung.
Chữ “vô” (vào) cho thấy người nói đang đứng ở phía ngoài mà hướng về xứ Nghệ. Vì thế câu ca dao mang giọng mời gọi: hãy vào mà xem, vào rồi sẽ biết. Cái “quanh quanh” của con đường lúc này không còn là trở ngại nữa mà thành lời hứa hẹn — đường càng uốn khúc thì cảnh càng đáng công tìm đến.
Sâu hơn nữa, câu ca dao gói một cách nhìn về đất nước: mỗi vùng quê đều có vẻ đẹp riêng, và người ta yêu quê không phải vì nơi ấy giàu có, mà vì nơi ấy là chốn mình thuộc về.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ ai đặt ra đầu tiên và cũng không thể gán cho một tác giả nào. Ca dao vốn truyền miệng, mỗi người hát lại đổi một chữ cho hợp giọng vùng mình, nên cùng một ý mà có nhiều bản khác nhau cùng tồn tại.
Bản quen thuộc nhất được chép thêm một cặp lục bát nữa, mở đầu bằng “Ai vô xứ Nghệ thì vô…”, biến hai câu tả cảnh thành lời rủ rê trực tiếp. Ngoài ra còn có bản thay tên đất, chép là “Đường vô xứ Huế quanh quanh”. Chưa có căn cứ chắc chắn để nói bản nào có trước, bản nào chép theo; điều nói được là cả hai bản đều đã sống lâu trong dân gian và đều được nhiều nơi thuộc lòng.
Việc một câu ca dao đổi được tên đất mà vẫn hay cho thấy cấu trúc của nó rất khéo: phần tả cảnh đủ chung để đặt vào vùng nào cũng hợp, còn chỗ tên đất thì để mỗi người tự điền quê mình vào. Đó cũng là một đặc điểm chung của ca dao — nó không thuộc về riêng ai nên ai cũng nhận là của mình được.
Bài học rút ra
Thứ nhất, biết nhìn ra cái đẹp nơi mình sống. Núi và nước ở xứ Nghệ không phải mới có; người dân sống giữa cảnh ấy hằng ngày. Phải có con mắt biết ngắm thì mới thấy “non xanh nước biếc”, chứ không chỉ thấy đường xa dốc ngược. Yêu quê bắt đầu từ việc chịu nhìn quê mình một lần cho thật kỹ.
Thứ hai, đường khó không làm cảnh xấu đi. Câu ca dao đặt cái “quanh quanh” ngay cạnh cái “như tranh hoạ đồ”. Gian nan và vẻ đẹp đứng chung một chỗ. Trong đời cũng vậy, những nơi đáng đến, những việc đáng làm hiếm khi có đường thẳng dẫn tới.
Thứ ba, khen bằng hình ảnh bao giờ cũng thuyết phục hơn khen bằng lời to. Người xưa không dùng một tính từ nào kiểu “tuyệt vời”, “nhất nước”; họ chỉ tả. Cách nói ấy để người nghe tự tin vào cảm nhận của mình, và vì thế mà nhớ lâu hơn mọi lời tán tụng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong việc quảng bá du lịch, câu ca dao là một bài học về cách giới thiệu quê hương. Nhiều nơi mời khách bằng những lời hô hào chung chung, nghe xong không đọng lại gì. Trong khi đó, chỉ một chi tiết thật — con đường uốn quanh sườn núi, mặt nước trong veo buổi sớm, phiên chợ quê họp bên đường — lại đủ khiến người ta muốn xách ba lô lên đi.
Trong việc dạy con, đây là câu dễ đọc dễ thuộc để gieo cho trẻ tình cảm với quê hương. Thay vì bắt con học thuộc tên tỉnh, cha mẹ có thể đọc cho con nghe câu này rồi cùng con tìm xem xứ Nghệ nằm ở đâu, vì sao đường lại quanh co như thế. Kiến thức đi kèm hình ảnh thì trẻ nhớ được rất lâu.
Với người đi xa, câu ca dao là một chỗ dựa tinh thần. Ai từng sống xa nhà đều biết cảm giác nghe một câu hát cũ mà thấy cả vùng đất hiện về trước mắt. Giữ được vài câu ca dao trong đầu cũng là giữ một phần gốc gác cho mình.
Trong công việc, có thể mượn tinh thần của câu này khi nói về một chặng đường dài. Chấp nhận rằng lộ trình sẽ “quanh quanh”, nhưng nếu đích đến đáng giá thì mỗi khúc quanh đều có cảnh riêng để ngắm, và người biết ngắm sẽ đi được xa hơn người chỉ biết đếm cây số.
Những câu ca dao cùng chủ đề
- “Đường vô xứ Huế quanh quanh / Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ” — bản chép đổi tên đất, cho thấy một câu ca dao hay có thể lan từ vùng này sang vùng khác.
- “Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát” — cũng là ca dao miền Trung, tả cánh đồng rộng bằng chính giọng nói địa phương.
- “Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa / Có nàng Tô Thị, có chùa Tam Thanh” — kiểu ca dao điểm danh thắng cảnh để mời khách phương xa ghé thăm.
- “Ai về Bình Định mà coi…” — cùng lối mở đầu bằng lời rủ, khoe cái riêng có của quê mình.
- “Ta về ta tắm ao ta, dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn” — nói thẳng tình cảm gắn bó với chốn quê, không cần mượn cảnh.
- “Anh đi anh nhớ quê nhà” — nỗi nhớ của người phải rời xa, mặt bên kia của cùng một tình cảm.
Lời kết
“Đường vô xứ Nghệ quanh quanh / Non xanh nước biếc như tranh hoạ đồ” sống lâu được không phải nhờ chữ nghĩa cầu kỳ, mà nhờ nó chạm đúng vào thứ tình cảm ai cũng có: lòng thương mến nơi chôn nhau cắt rốn. Ai cũng có một con đường quanh quanh dẫn về nhà mình, và trong mắt người đi xa, con đường ấy bao giờ cũng đẹp như tranh.
