Trong kho kinh nghiệm của nhà nông có một câu nghe rất lạ tai với người thành phố: “Được mùa cau, đau mùa lúa”. Người xưa còn nói tiếp vế sau cho trọn ý: được mùa lúa thì úa mùa cau. Câu tục ngữ ghi lại một quan sát về thời tiết, nhưng đọc kỹ thì đó còn là một bài học về sự đánh đổi trong đời.
Nghĩa đen: hai loại cây, hai kiểu thời tiết
Cây cau và cây lúa là hai thứ gắn bó nhất với làng quê Việt Nam: một cây đứng trước sân, một cây trải khắp cánh đồng. Nhưng chúng lại đòi hỏi những điều kiện rất khác nhau.
Lúa cần nước. Muốn được mùa lúa thì phải mưa thuận, ruộng đủ nước trong suốt thời kỳ cây đẻ nhánh, làm đòng. Cau thì ngược lại, thời điểm trổ hoa và đậu quả cần nắng ráo; mưa nhiều dầm dề đúng lúc cau ra hoa thì hoa rụng, buồng cau thưa quả.
Người xưa không lý giải bằng thuật ngữ khoa học, nhưng qua rất nhiều mùa họ thấy quy luật hiện lên khá rõ: năm nào cau sai buồng thì y như rằng thóc kém, còn năm nào lúa trĩu bông thì hàng cau trước ngõ lại lèo tèo. Một kiểu thời tiết khó lòng chiều được cả hai cây.
Nghĩa bóng: hiếm khi được vẹn cả đôi đường
Từ chuyện mùa màng, câu tục ngữ nói tới một quy luật rộng hơn: mọi lựa chọn đều có cái giá của nó. Được cái này thì thường phải chịu thiệt ở cái kia, và cái thiệt ấy không phải do ta dở, mà do bản chất của sự lựa chọn.
Điều đáng quý là giọng của câu tục ngữ rất bình thản. Nó không than vãn, không đổ lỗi cho trời. Nó chỉ ghi nhận rằng sự đời vốn thế, để người nghe biết mà liệu trước. Người hiểu được điều này sẽ bớt cay đắng khi thấy mình không thể có tất cả cùng một lúc.
Trong đó còn ẩn một lời khuyên thiết thực: chính vì cau và lúa không cùng được mùa, nhà nông mới trồng cả hai. Năm nay lúa kém thì còn buồng cau bán đi bù vào. Đây là cách người xưa tự bảo hiểm cho gia đình mình, rất giản dị mà hiệu quả.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này thuộc lớp tục ngữ đúc kết kinh nghiệm sản xuất, được truyền miệng trong dân gian. Không rõ ai đặt ra, cũng không có căn cứ nào để gắn nó với một thời điểm hay một địa phương cụ thể, nên chỉ nên ghi nhận đúng như vậy.
Câu thường được đọc trọn hai vế: “Được mùa cau, đau mùa lúa; được mùa lúa, úa mùa cau”. Chữ đau và chữ úa ở hai vế đều chỉ sự kém cỏi, thất bát của mùa màng. Nhiều nơi chỉ nói vế đầu, người nghe vẫn hiểu đủ ý. Cùng kiểu quan sát đối lập này, người Việt còn nhiều câu về thời tiết và mùa vụ, cho thấy nhà nông xưa theo dõi trời đất kỹ đến mức nào.
Bài học rút ra
Thứ nhất, chấp nhận rằng mọi lựa chọn đều có cái giá. Nhận công việc lương cao thường phải đổi bằng thời gian ở nhà. Chọn ở gần cha mẹ thì có thể bỏ lỡ cơ hội ở nơi xa. Người cứ đòi phương án nào cũng chỉ toàn cái lợi thì sẽ mãi phân vân, cuối cùng chẳng chọn được gì.
Biết trước mình sẽ mất gì khiến ta chọn xong thì yên tâm với lựa chọn ấy, thay vì vừa làm vừa tiếc nuối con đường không đi.
Thứ hai, đừng dồn tất cả vào một chỗ. Đây là bài học thực tế nhất. Nhà nông trồng cả cau lẫn lúa, nuôi thêm con gà con lợn, chính là để năm nào cũng còn đường xoay xở. Cách nghĩ ấy đến nay vẫn đúng với chuyện thu nhập, chuyện nghề nghiệp và cả chuyện học hành của con cái.
Thứ ba, không nên trách trời khi mùa kém. Có những thứ nằm ngoài tầm với. Việc của con người là chuẩn bị: giữ chút dự phòng cho năm khó, học thêm một nghề phụ, đừng tiêu hết ngay khi vừa được mùa. Câu tục ngữ này ngầm dạy sự chừng mực trong lúc thuận lợi.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, cứ mỗi lần đứng trước hai lựa chọn, hãy viết ra thật rõ mình được gì và mất gì ở từng bên. Nhiều người quyết định vội vì chỉ nhìn phần được. Đến khi phần mất hiện ra thì mới thấy hụt hẫng, trong khi lẽ ra nó đã có thể được lường trước từ đầu.
Trong chuyện tiền bạc, câu tục ngữ này là lời nhắc quen thuộc: đừng đặt hết vốn liếng vào một chỗ, dù chỗ đó đang rất được giá. Nhiều gia đình phá bỏ toàn bộ vườn cũ để trồng một loại cây đang lên cơn sốt, để rồi vài năm sau giá rớt thì không còn gì để bù vào.
Trong việc nuôi dạy con, đây là cách dạy trẻ hiểu về sự đánh đổi. Muốn chơi thoả thích cuối tuần thì phải làm bài xong từ trước; muốn giỏi một môn thì phải bớt thời gian cho việc khác. Trẻ hiểu sớm điều này sẽ biết cân nhắc thay vì đòi hỏi tất cả.
Và với chính mình, khi một năm không được như ý, câu tục ngữ này giống một lời an ủi có lý lẽ. Mùa cau kém không có nghĩa là cây cau hỏng, chỉ là năm ấy trời không thuận. Sang năm khác, thời tiết đổi, buồng cau lại đầy.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tham bát bỏ mâm — ham cái lợi trước mắt mà mất cái lớn hơn, cũng là chuyện được mất.
- Được voi đòi tiên — chê thói không biết đủ, muốn có tất cả cùng lúc.
- Trong cái rủi có cái may — mặt kia của quy luật được mất, mất chỗ này có thể được chỗ khác.
- Sông có khúc, người có lúc — mùa màng và đời người đều có lúc thịnh lúc suy.
- Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống — nhắc lại rằng nước là yếu tố hàng đầu với cây lúa.
- Làm khi lành để dành khi đau — được mùa thì phải biết tích trữ cho năm thất bát.
Lời kết
“Được mùa cau, đau mùa lúa” là câu nói của những người sống bằng trời đất, quen với việc không phải năm nào cũng như ý. Cái hay của nó là không bi quan mà cũng chẳng ảo tưởng: đã biết khó được cả hai thì trồng cả hai, giữ lại chút dự phòng và bình thản đón mùa sau. Cách sống ấy hôm nay vẫn còn nguyên giá trị.
