Có những người dù ở đâu cũng thấy chưa ổn: đang làm việc này thì tiếc việc kia, đang ở nơi này lại thấy nơi khác sáng sủa hơn. Người xưa gọi tật ấy bằng một hình ảnh rất dễ hình dung — “Đứng núi này trông núi nọ”. Câu thành ngữ đã cũ mà lời cảnh báo trong đó thì mỗi thời lại thấy đúng theo một kiểu.
Nghĩa đen: cái ảo giác của người đứng trên núi
Hãy hình dung một người đang đứng trên đỉnh một quả núi. Dưới chân anh ta là đá sỏi, gai góc, con đường mòn vừa mới leo lên đầy mồ hôi. Nhìn sang quả núi bên kia, anh ta thấy một màu xanh mướt, sườn núi mềm mại, đỉnh núi lẫn trong mây trông thật nên thơ.
Nhưng đó chỉ là chuyện khoảng cách. Ở xa, mắt người không nhìn thấy đá dăm, không thấy vắt, không thấy dốc dựng. Núi nào cũng vậy: đứng trên nó thì thấy gian nan, nhìn từ xa thì thấy đẹp. Người xưa nắm được cái ảo giác thị giác ấy và biến nó thành một lời răn về tâm lý.
Chi tiết “đứng” cũng đáng chú ý. Người trong câu không đi, không leo, chỉ đứng và trông. Anh ta đã tới được một chỗ nhất định rồi dừng lại đó, dành thời gian ngắm chỗ khác thay vì đi tiếp trên con đường mình đang đứng.
Nghĩa bóng: không bao giờ bằng lòng với chỗ mình đang có
Chuyển sang chuyện người, câu này chỉ kiểu tâm lý luôn cho rằng lựa chọn khác mới là lựa chọn đúng. Đang làm nghề này thì nghĩ nghề kia nhàn hơn, lương cao hơn. Vào được nghề kia rồi lại thấy nghề trước dù sao cũng ổn định. Chuyện tình cảm, chỗ ở, trường lớp của con cái — chỗ nào cũng có thể vướng vào cái vòng ấy.
Điều người xưa chê không phải là mong muốn tiến lên. Muốn tốt hơn là chính đáng, và ai cũng nên có lúc nhìn ra xung quanh để biết mình đang ở đâu. Cái bị chê là trạng thái so bì triền miên khiến người ta không dồn được sức vào bất cứ đâu. Tâm trí để ở núi bên kia thì hai tay ở núi bên này chẳng làm nên việc gì.
Hệ quả thường thấy là một vòng luẩn quẩn: vì không dốc sức nên chỗ đang đứng mãi không khá lên; vì chỗ đang đứng không khá lên nên lại càng tin rằng mình chọn sai; rồi lại nhìn sang chỗ khác. Người rơi vào vòng này có thể đổi việc, đổi nơi ở nhiều lần mà vẫn thấy đời mình dở dang.
Nguồn gốc và các dị bản
Không có căn cứ nào cho biết câu này ra đời khi nào hay do ai nói đầu tiên, nên không thể và không nên gán cho nó một xuất xứ cụ thể. Nó là lối nói dân gian, được truyền miệng rộng khắp và ngày nay có mặt trong hầu hết các tuyển tập thành ngữ tiếng Việt.
Câu thường được nghe dưới dạng đầy đủ hơn: “Đứng núi này trông núi nọ, đến khi sang núi nọ lại trông núi này” — phần thêm này nói rõ cái kết cục quẩn quanh mà bản gọn đã ngầm chứa. Một số nơi nói “trông núi kia” thay cho “núi nọ”, nghĩa không đổi.
Người Việt còn có cách nói khác cùng ý nhưng lấy hình ảnh gần gũi hơn: “Ăn cơm nhà này, ngó nhà kia”, hoặc gọn hơn là “đứng chỗ này ngó chỗ kia”. Trong tình cảm vợ chồng, ý ấy lại được nhắc bằng câu “có mới nới cũ”, tuy sắc thái nặng hơn vì kèm cả sự bạc bẽo.
Bài học rút ra
Trước hết, cần nhớ rằng ta luôn so sánh hai thứ không cùng điều kiện: mặt trái của chỗ mình đang đứng thì ta biết rõ từng chi tiết, còn mặt trái của chỗ kia thì ta hoàn toàn không thấy. Một phép so sánh lệch như thế gần như bao giờ cũng cho kết quả bất lợi cho hiện tại. Biết vậy để bớt tin vào cảm giác “bên kia sướng hơn”.
Thứ hai, quả ngọt của bất cứ việc gì cũng cần thời gian tích luỹ. Nghề nào cũng có vài năm đầu vất vả mà thu về ít, sau đó kinh nghiệm và quan hệ mới bắt đầu sinh lợi. Người nhảy sang chỗ mới liên tục thì cứ mãi ở lại quãng vất vả ấy, không bao giờ chạm tới quãng sau. Đó là cái giá đắt nhất mà thói so bì gây ra.
Thứ ba, câu này không cấm ta thay đổi. Khác biệt nằm ở chỗ quyết định được đưa ra từ đâu: từ việc nhìn thấy rõ giới hạn thật của chỗ mình đang đứng, hay chỉ từ cảm giác chán nản và một hình dung đẹp đẽ về nơi chưa biết. Người đổi việc sau khi đã làm hết sức và hiểu rõ mình muốn gì thì không ai gọi là đứng núi này trông núi nọ.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, cách kiểm tra thực tế nhất là viết ra giấy: chỗ mình đang làm cho mình được những gì mà mình đang coi là đương nhiên — đồng nghiệp quen, quy trình đã thuộc, sự tin cậy đã gây dựng. Rồi liệt kê những gì thật sự đã biết chắc về chỗ mới, gạch bỏ hết những điều mới chỉ nghe kể. Danh sách sau khi gạch thường ngắn đến bất ngờ.
Với người trẻ, mạng xã hội làm cho tật này nặng hơn nhiều. Mỗi ngày lướt qua là mỗi ngày thấy bạn bè đi du lịch, thăng chức, mua nhà — toàn những đỉnh núi xa nhìn qua ống kính. Không ai đăng ảnh những buổi tối ngồi làm lại báo cáo. So mình với phần đẹp nhất của người khác là cách chắc chắn nhất để thấy mình thua thiệt.
Trong gia đình, cha mẹ nên tránh thói quen so con mình với con nhà người. Đứa trẻ lớn lên trong những phép so sánh ấy dễ tiếp thu đúng cái tâm lý đứng núi này trông núi nọ: không bao giờ thấy đủ, không bao giờ thấy vui với việc mình đang làm. Khen đúng phần con đã cố gắng có tác dụng bền hơn nhiều so với chỉ ra con còn thua ai.
Ngay trong hôn nhân, lời nhắc này cũng có chỗ dùng. Người bạn đời nào cũng có khuyết điểm hiện ra sau nhiều năm chung sống, còn người ngoài thì chỉ hiện ra phần lịch sự. Nhìn nhầm chỗ ấy đã làm hỏng không ít mái nhà.
Những câu tục ngữ, thành ngữ cùng chủ đề
- Có mới nới cũ — chê thói ham cái mới mà bỏ rơi cái cũ từng gắn bó, nặng về mặt tình nghĩa.
- Cả thèm chóng chán — hăng hái lúc đầu rồi nguội nhanh, thường đi kèm với tật hay nhìn sang chỗ khác.
- Được voi đòi tiên — có rồi vẫn muốn hơn nữa, nói về lòng tham không có điểm dừng.
- Trâu ta ăn cỏ đồng ta — lời khuyên ngược lại, đề cao việc quý cái vốn thuộc về mình.
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — khuyên đi sâu một hướng thay vì đứng giữa nhiều lựa chọn.
- Đẽo cày giữa đường — không giữ được chủ kiến, nghe ai cũng thấy phải, cuối cùng hỏng việc.
Lời kết
“Đứng núi này trông núi nọ” nhắc ta một điều rất giản dị: quả núi nào cũng chỉ đẹp khi nhìn từ xa, và không có con đường nào bớt dốc chỉ vì ta chưa từng đặt chân lên. Muốn lên tới đỉnh thì phải chịu khó leo trên chính quả núi mình đang đứng — hoặc nếu quyết định đổi núi, hãy đổi vì đã nhìn rõ, chứ không phải vì đang mỏi chân.
