Ca dao Việt Nam nói về chữ hiếu bằng rất nhiều cách, nhưng ít câu nào cụ thể và lặng lẽ như câu này. Không ví von với núi cao biển rộng, đói lòng ăn hột chà là chỉ kể lại một việc rất nhỏ trong bữa ăn của người nghèo, vậy mà đọc lên ai cũng thấy nghẹn.
Đói lòng ăn hột chà là,
Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.
Nghĩa đen: hột chà là và bát cơm
Chà là là loại cây mọc hoang ở vùng đất cát ven biển và một số vùng khô cằn nước ta, quả nhỏ, chát, khi đói người ta mới ăn. Nó không phải món ngon, càng không phải món để đãi khách. Nhắc tới hột chà là là nhắc tới cảnh túng thiếu, cái ăn phải trông vào thứ nhặt được ngoài bờ bụi.
Vế sau giải thích rõ lý do: để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng. Người mẹ đã đến tuổi rụng răng, nhai không nổi thứ cứng, chỉ ăn được cơm mềm. Người con biết vậy nên nhường phần cơm, còn mình thì ăn tạm thứ chát và cứng cho qua bữa. Toàn bài không có một chữ nào nói về lòng hiếu, chỉ có một sự phân chia thức ăn rất hợp lý mà cũng rất thương.
Nghĩa bóng: chữ hiếu nằm trong việc nhỏ nhất
Điều bài ca dao muốn nói là lòng hiếu thảo không cần biểu diễn. Nó nằm trong việc người con nhớ mẹ mình yếu răng. Cái nhớ ấy quan trọng hơn cả sự nhường nhịn, bởi muốn nhường đúng thì trước hết phải quan sát và hiểu người kia đang cần gì.
Thứ hai, bài ca dao đặt lòng hiếu vào hoàn cảnh thiếu thốn. Nhường cơm khi nhà dư dả thì dễ, nhường khi chính mình cũng đói mới là chuyện đáng nói. Người xưa chọn tình huống ngặt nghèo nhất để cho thấy chữ hiếu thật sự được đo lúc người ta không còn nhiều thứ để cho.
Thứ ba, cách kể của bài ca dao rất kiềm chế. Người con không than nghèo, không kể công, không hứa hẹn ngày sau báo đáp. Anh ta chỉ ăn hột chà là và im lặng. Sự im lặng ấy chính là điều làm câu ca dao sống được qua bao nhiêu đời.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ xuất xứ và không thể quy cho một người sáng tác nào. Hình ảnh cây chà là gợi vùng đất cát ven biển miền Trung và Nam Trung Bộ, nhưng đó chỉ là suy đoán từ chi tiết trong câu, không phải căn cứ chắc chắn về nơi ra đời.
Trong dân gian có những cách nói gần với câu này. Có bản là Đói lòng ăn trái khổ qua, nuốt vô thì đắng nhả ra bạn cười, tuy dùng cùng lối mở đầu nhưng lại nói chuyện khác. Riêng với bài ca dao về mẹ, vế sau đôi khi được đọc thành để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng hoặc nhịn cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng. Khác chữ mà không khác lòng.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là hiếu thảo bắt đầu từ sự để ý. Nhiều người con vẫn gửi tiền đều đặn nhưng không biết mẹ mình mấy tháng nay ăn không ngon vì hàm răng đau, không biết cha bỏ bữa sáng vì mệt. Quan tâm mà không quan sát thì thường chệch chỗ, tốn công mà không trúng cái cha mẹ đang cần.
Bài học thứ hai là đừng lấy nghèo làm lý do trì hoãn việc báo hiếu. Người trong bài ca dao chẳng có gì ngoài một bát cơm, vậy mà vẫn làm tròn phận mình. Ai cũng có thể nói khi nào khá hơn sẽ lo cho cha mẹ tử tế, nhưng chữ hiếu không đợi lúc khá, nó nằm ở việc làm được gì với thứ mình đang có.
Bài học thứ ba là biết chăm người già đúng cách. Chi tiết yếu răng trong câu ca dao thật ra là một kiến thức chăm sóc rất thực tế. Người cao tuổi ăn kém phần lớn vì răng miệng, vì nuốt khó, vì món ăn không hợp chứ không phải vì kén. Nấu mềm hơn, chia bữa nhỏ hơn, chú ý hàm răng của cha mẹ là những việc cụ thể mà con cái hay bỏ qua.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Bữa cơm gia đình vẫn là nơi dễ thấy chữ hiếu nhất. Gắp cho mẹ miếng cá đã gỡ xương, nấu riêng một bát canh nhạt cho cha đang kiêng mặn, mua cho ông bà đồ ăn hợp với hàm răng, tất cả đều là hột chà là của thời nay. Không tốn kém, chỉ tốn để tâm.
Ngoài chuyện ăn uống, tinh thần nhường nhịn ấy còn dùng được ở nhiều chỗ khác. Đưa cha mẹ đi khám vào ngày mình phải xin nghỉ, dành buổi tối duy nhất rảnh trong tuần để về nhà thay vì đi chơi, đó cũng là nhường phần của mình cho người sinh ra mình.
Với người làm cha mẹ, bài ca dao còn là lời nhắc về cách dạy con. Trẻ con học lòng hiếu bằng mắt chứ không bằng tai. Đứa trẻ thấy bố mẹ chăm ông bà cẩn thận sẽ tự biết sau này phải làm gì, không cần ai giảng. Đói lòng ăn hột chà là vì thế cũng là một bài học về nêu gương trong nhà.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tôm càng lột vỏ bỏ đuôi, giã gạo cho trắng mà nuôi mẹ già — cùng một cách nói về việc chăm sóc rất cụ thể.
- Một mẹ nuôi được mười con, mười con không nuôi được một mẹ — lời trách những người con đùn đẩy trách nhiệm.
- Cơm cha, áo mẹ, chữ thầy — nhắc ba cái ơn lớn của một đời người.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — vòng nương tựa tự nhiên giữa hai thế hệ.
- Đói cho sạch, rách cho thơm — giữ phẩm giá ngay trong cảnh túng thiếu.
- Của ít lòng nhiều — giá trị của tấm lòng không đo bằng giá trị vật chất.
Lời kết
Cả bài ca dao chỉ vỏn vẹn mười bốn chữ, kể một bữa ăn đạm bạc trong một mái nhà nghèo. Nhưng cái cách người con lặng lẽ chọn phần khó về mình đã nói hết những gì cần nói về đạo làm con. Đói lòng ăn hột chà là nhắc rằng chữ hiếu không nằm ở chỗ ta có bao nhiêu, mà ở chỗ ta có nhớ tới cha mẹ khi chia phần hay không.
