Có những bài học không nằm trong sách mà nằm ngoài ngõ. Đi một ngày đàng học một sàng khôn chính là câu tục ngữ nói về loại kiến thức ấy, thứ chỉ đến với người chịu bước ra khỏi chỗ quen thuộc của mình. Câu nói đơn sơ mà đến nay vẫn là lời khuyên đắt giá cho bất cứ ai muốn lớn lên.
Nghĩa đen: chữ “đàng” và cái “sàng”
Đàng là cách gọi khác của chữ đường, vẫn còn nghe thường xuyên ở nhiều vùng. “Đi một ngày đàng” là đi hết một ngày đường, một quãng khá xa theo cách đo của thời chưa có xe cộ, khi người ta chủ yếu đi bộ hoặc đi đò.
Sàng là cái sàng đan bằng tre, dùng để sàng gạo, sàng thóc, một vật dụng có mặt trong hầu hết mọi gian bếp ngày trước. Người xưa mượn nó làm đơn vị đo cho cái vô hình: một sàng khôn, tức là một lượng hiểu biết đáng kể, đong được, cầm được, chứ không mơ hồ.
Ghép hai vế lại, câu tục ngữ đặt ra một phép đổi rất sòng phẳng: bỏ ra một ngày đi đường thì thu về một sàng khôn. Cái hay là ở tỉ lệ ấy. Người xưa cho rằng đi lại không hề phí thời gian, trái lại đó là một trong những cách học có lãi nhất.
Nghĩa bóng: mở rộng tầm mắt để bớt hẹp hòi
Ở nghĩa bóng, “đi” không chỉ là dịch chuyển về địa lý. Đi là bước ra khỏi cái quen: gặp người khác mình, làm việc chưa từng làm, nghe những cách nghĩ mà xóm mình không có. Càng ở yên một chỗ lâu, người ta càng dễ tưởng rằng cách sống quanh mình là cách duy nhất đúng.
Cái “khôn” học được trên đường cũng là loại khôn đặc biệt. Nó không phải kiến thức có thể chép lại, mà là sự từng trải: biết nhìn người, biết ứng xử, biết lường trước tình huống, biết mình đang đứng ở đâu so với thiên hạ. Loại hiểu biết đó không ai giảng hộ được, phải tự va vào mới có.
Ngoài ra, câu tục ngữ còn khuyến khích một tinh thần cầu thị. Người đi đường mà mắt để trong túi, chỉ muốn về sớm, thì có đi mười ngày đàng cũng chẳng nhặt được sàng khôn nào. Vế “học” trong câu quan trọng ngang vế “đi”: phải để ý, phải hỏi, phải nghĩ về những gì mình vừa thấy.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu tục ngữ này lưu truyền trong dân gian, không xác định được tác giả cũng như thời điểm ra đời. Hình ảnh cái sàng và cách đo đường bằng ngày đi bộ cho thấy nó gắn với nếp sống nông nghiệp cũ, nhưng đó là nhận xét về bối cảnh chứ không phải bằng chứng về niên đại.
Trong lời nói hằng ngày, câu này hay được ghép với các câu cùng ý như “đi cho biết đó biết đây, ở nhà với mẹ biết ngày nào khôn”. Đôi khi người ta cũng dùng dạng rút gọn “một ngày đàng, một sàng khôn” cho gọn miệng khi khuyên nhau.
Bài học rút ra
Trước hết, trải nghiệm là một cách học không thể thay thế. Đọc mười bài viết về một thành phố vẫn không bằng ở đó vài ngày; nghe kể về một nghề vẫn không bằng làm thử một buổi. Sách vở cho ta khung, còn đường đi cho ta cái nền để hiểu khung ấy nói gì.
Thứ hai, đi giúp ta biết mình. Ở chỗ quen, ai cũng dễ tưởng mình khá. Ra chỗ lạ, gặp người giỏi hơn, ta mới đo được năng lực thật của mình. Cảm giác đó có thể hơi khó chịu, nhưng nó là điểm khởi đầu của mọi tiến bộ nghiêm túc.
Thứ ba, khôn hay không còn tùy cách đi. Người đi mà giữ thái độ trịch thượng, cái gì cũng chê, sẽ không học được gì. Ngược lại, người chịu quan sát, chịu hỏi, chịu ghi lại, thì mỗi chuyến đi đều để lại thứ dùng được về sau. Sàng khôn không rơi vào tay người, nó chỉ đến với người biết hứng.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người xưa nói đi một ngày đàng học một sàng khôn vào thời mà mỗi chuyến đi đều tốn sức. Ngày nay việc đi lại dễ hơn xưa rất nhiều, nhưng nhiều người lại đi ít hơn theo nghĩa của câu tục ngữ, vì cả ngày chỉ quanh quẩn giữa nhà, chỗ làm và màn hình điện thoại. Vì vậy tinh thần “đi một ngày đàng” hôm nay có thể hiểu là chủ động tạo ra những va chạm mới: nhận một dự án khác mảng quen, tham gia một buổi gặp gỡ nghề nghiệp, thử một việc mình vốn ngại.
Trong công việc, người từng làm ở vài môi trường khác nhau thường có cái nhìn rộng hơn, biết rằng một vấn đề có thể giải bằng nhiều cách. Nếu chưa có điều kiện đổi chỗ, có thể học kiểu tương tự bằng cách chịu khó tìm hiểu cách làm của bộ phận khác, của đơn vị khác trong cùng ngành.
Với việc dạy con, hãy cho trẻ được đi và được va chạm vừa sức: về quê, đi bảo tàng, tham gia sinh hoạt tập thể, tự đi mua đồ và tự trả tiền. Sau mỗi lần như vậy, hỏi con đã thấy gì, thấy khác chỗ mình ra sao. Chính câu hỏi ấy mới biến chuyến đi thành sàng khôn, thay vì chỉ là một buổi chơi.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đi cho biết đó biết đây, ở nhà với mẹ biết ngày nào khôn — cùng khuyên rời chỗ quen thuộc để mở mang.
- Học thầy không tày học bạn — nhắc rằng hiểu biết đến từ nhiều nguồn, không riêng trường lớp.
- Ăn một bát cháo, chạy ba quãng đồng — cảnh báo mặt trái: đi mà không tính toán thì công nhiều lợi ít.
- Trăm nghe không bằng một thấy — đề cao sự chứng kiến trực tiếp so với nghe kể lại.
- Đi một buổi chợ, học một mớ khôn — cách nói cùng mạch, lấy phiên chợ làm nơi va chạm.
- Muốn biết phải hỏi, muốn giỏi phải học — bổ sung thái độ cần có khi lên đường.
Lời kết
Đi một ngày đàng học một sàng khôn là lời động viên dành cho những ai còn ngần ngại bước ra khỏi vùng quen thuộc của mình. Người xưa không hứa rằng đường đi sẽ dễ, chỉ khẳng định rằng nó luôn trả công cho người biết mở mắt và mở lòng. Chuyến đi ấy không nhất thiết phải xa; đôi khi chỉ cần đủ khác với ngày hôm qua.
