Trong kho ca dao Việt Nam, có những câu chỉ hai dòng mà gói trọn cả một khung cảnh, một tâm trạng và một lời ngỏ. Câu “Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng - Tre non đủ lá đan sàng nên chăng?” là một câu như thế. Người con trai không nói thẳng chữ nào về tình cảm, vậy mà ai nghe cũng hiểu anh đang hỏi gì.
Nghĩa đen của từng hình ảnh
“Đêm trăng thanh” là đêm trăng sáng, trời trong, không mây che, không oi bức. Với làng quê xưa - nơi chưa có đèn điện - một đêm trăng sáng là dịp hiếm để người ta còn ra ngoài sân, ngoài ngõ, ngoài bờ ao mà chuyện trò. Chữ thanh vừa tả ánh trăng trong trẻo, vừa gợi không khí thanh sạch, êm ả, hợp cho một câu chuyện tế nhị.
“Tre non đủ lá” là cây tre đã qua giai đoạn măng, thân đã cứng lại, lá đã mọc kín. Người đan lát biết rất rõ: tre quá non thì mềm oặt, chẻ ra nan bị gãy, đan xong vành méo; tre quá già thì giòn, cứng, khó uốn. Tre vừa đủ lá mới là lúc dẻo mà chắc, chẻ nan đẹp, đan bền.
“Đan sàng” là đan cái sàng - đồ dùng bằng nan tre để sàng gạo, tách hạt gạo khỏi tấm và trấu. Sàng là vật dụng gắn với bếp núc, với việc nhà, với nồi cơm hằng ngày.
“Nên chăng” là “có nên hay không”. Cả câu, hiểu theo mặt chữ, chỉ là một câu hỏi rất đỗi bình thường của người làm nghề: tre đã đủ độ rồi, chặt xuống đan cái sàng được chưa?
Nghĩa bóng - lời ngỏ giấu trong câu hỏi
Nhưng chẳng ai lại chọn một đêm trăng thanh, đứng trước một cô gái, để bàn chuyện chặt tre. Cái hay của bài ca dao nằm đúng ở chỗ đó: câu hỏi về tre là cái cớ, còn điều muốn hỏi là chuyện khác.
Tre non đủ lá chính là hình ảnh của đôi trai gái đã đến tuổi. Không còn là trẻ con, cũng chưa muộn màng - vừa đúng độ. Đan sàng là hình ảnh của việc dựng vợ gả chồng, của một mái nhà có bếp có cơm, có người sàng gạo mỗi sớm. Gộp lại, chàng trai đang hỏi: “Chúng mình đã đủ lớn rồi, nên nên duyên chứ?”
Đặt câu hỏi kiểu ấy, người con trai làm được ba việc cùng lúc. Anh nói ra được lòng mình. Anh giữ được thể diện cho cả hai, vì nếu cô gái chưa muốn, cô chỉ cần trả lời về chuyện tre pheo là xong, không ai phải ngượng. Và anh cho cô gái thấy anh là người biết ăn nói, biết ý tứ - phẩm chất mà người xưa coi trọng chẳng kém gì sức vóc.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, do nhiều đời truyền miệng mà thành, không có tác giả và cũng không xác định được ra đời khi nào. Mọi cách gán câu này cho một người cụ thể hay một mốc lịch sử cụ thể đều là suy đoán, không có căn cứ.
Trong lời hát và các bản chép, câu chữ có xê dịch đôi chút, chẳng hạn “Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng” hay “Đêm trăng thanh anh mới hỏi rằng”. Bài này cũng thường được hát trong lối hát đối đáp nam nữ, tức là sau câu hỏi của chàng trai còn có câu đáp của cô gái, và lời đáp ấy thay đổi tuỳ nơi, tuỳ người hát - đó là chuyện bình thường với ca dao, vốn sống bằng miệng chứ không bằng sách.
Bài học rút ra
Thứ nhất, cách nói cũng quan trọng như điều muốn nói. Cùng một ý “anh thương em”, nói trần trụi thì có thể thành sỗ sàng, nói vòng qua hình ảnh quen thuộc lại thành duyên dáng. Người xưa hiểu rằng lời nói không chỉ truyền tin, nó còn cho người nghe biết mình là ai.
Thứ hai, biết chờ đúng lúc. Chi tiết “tre non đủ lá” không phải là trang trí. Nó nhắc rằng việc gì cũng có độ chín của nó: tre non quá thì nan gãy, tre già quá thì nan giòn. Một lời ngỏ đúng lúc thì được đón nhận, sớm quá hay muộn quá đều dễ hỏng.
Thứ ba, chừa đường lui cho người đối diện. Câu hỏi được gói trong chuyện đan lát nên cô gái hoàn toàn có thể từ chối mà không ai mất mặt. Đó là một kiểu tử tế rất kín đáo: mình muốn được đồng ý, nhưng mình không dồn người ta vào thế phải đồng ý.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chuyện tỏ tình bây giờ thẳng thắn hơn xưa nhiều, nhưng tinh thần của câu ca dao thì không cũ. Khi bạn muốn ngỏ lời với ai đó, chọn thời điểm và cách nói vẫn quyết định phần lớn kết quả - nhắn một câu giữa lúc người ta đang họp, đang mệt, đang buồn chuyện gia đình thì thiện chí cũng thành phiền.
Trong công việc, lối nói của bài ca dao rất đáng học khi bạn phải đề xuất một việc chưa chắc được đồng ý: gợi mở trước, thăm dò phản ứng, để người nghe có chỗ nói “chưa” mà không phải chối thẳng. Người quản lý muốn giao thêm việc cho nhân viên, người bán hàng muốn chốt đơn, người con muốn bàn với cha mẹ chuyện riêng - đều dùng được cách này.
Với chuyện nuôi dạy con, ý “tre non đủ lá” lại càng thấm. Ép con làm việc quá sức tuổi hay quyết thay con những việc lớn khi con chưa đủ chín đều giống như chặt tre còn măng. Ngược lại, cứ giữ mãi con trong vòng tay, đến lúc cần tự lập thì con lại lóng ngóng.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Trúc xinh trúc mọc đầu đình - Em xinh em đứng một mình cũng xinh”: cũng mượn cây cỏ để nói chuyện người, khen mà không lộ liễu.
- “Thuyền về có nhớ bến chăng - Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền”: hỏi han tình cảm qua hình ảnh thuyền và bến.
- “Ước gì sông rộng một gang - Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi”: cùng lối tỏ tình bằng hình ảnh, nhưng táo bạo hơn hẳn.
- “Yêu nhau cởi áo cho nhau - Về nhà dối mẹ qua cầu gió bay”: nói cái tình vụng trộm bằng một cái cớ rất đời.
- “Trăng bao nhiêu tuổi trăng già - Núi bao nhiêu tuổi gọi là núi non”: cũng lấy trăng làm cớ để hỏi chuyện tuổi tác, duyên phận.
- “Măng non ai nỡ uốn cong”: nhắc chuyện đúng thì, đúng độ, chớ vội vàng.
Lời kết
Chỉ hai dòng, một đêm trăng và một bụi tre, mà câu “Đêm trăng thanh anh mới hỏi nàng” nói được điều mà nhiều lời hoa mỹ không nói nổi. Người xưa để lại đây không chỉ một lời tỏ tình đẹp, mà còn một cách ứng xử: nói điều mình muốn, nhưng nói sao cho người nghe thấy dễ chịu và vẫn còn đường lựa chọn.
