Không mấy người Việt thấy lạ với câu “Dạy con từ thuở còn thơ”. Ông bà nhắc câu ấy khi thấy cháu hư, cha mẹ nhắc nhau khi con mới lên ba, và người ta nhớ lại nó — thường là đã muộn — lúc đứa trẻ đã lớn mà nết chẳng chịu sửa. Sáu chữ ngắn gọn ấy chứa cả một quan niệm giáo dục: dạy dỗ có thời điểm của nó, và thời điểm tốt nhất là khi con còn bé.
Nghĩa đen của câu tục ngữ
“Thuở” là quãng thời gian, là giai đoạn. “Còn thơ” chỉ tuổi ấu thơ, cái tuổi trẻ con còn bé bỏng, chưa biết nhiều, tính nết chưa định hình. Ghép lại, câu nói có nghĩa rất mộc mạc: hãy bắt đầu dạy con ngay từ khi con còn nhỏ, đừng đợi con lớn rồi mới dạy.
Chữ “dạy” trong lời ăn tiếng nói của người xưa rộng hơn nghĩa dạy chữ rất nhiều. Dạy con là dạy ăn, dạy nói, dạy chào hỏi, dạy biết ngại điều sai và biết sợ điều xấu. Đứa trẻ được dạy không phải là đứa thuộc nhiều chữ, mà là đứa có nết. Bởi vậy câu tục ngữ không bàn chuyện cho con đi học sớm hay muộn, mà bàn chuyện uốn nắn tính nết ngay từ những năm đầu đời.
Nghĩa bóng và thông điệp người xưa gửi gắm
Ẩn sau câu nói là một nhận xét rất tinh về con người: tính nết cũng như cái cây, lúc còn non thì mềm, uốn hướng nào cũng theo; đợi đến khi thân đã cứng, cành đã già thì bẻ là gãy chứ không uốn nổi nữa. Những thói quen hình thành trong mấy năm đầu đời — cách ăn, cách nói, cách phản ứng khi không vừa ý — bám rất chắc, sau này muốn sửa phải tốn gấp nhiều lần công sức.
Thông điệp thứ hai nằm ở chỗ người lớn phải chủ động. Không đứa trẻ nào tự nhiên mà ngoan, cũng chẳng có đứa nào tự nhiên mà hư. Nếu cha mẹ không dạy thì đứa trẻ vẫn học, chỉ có điều nó học từ đường phố, từ bạn xấu, từ những gì tình cờ nhìn thấy. Dạy con từ thuở còn thơ vì thế là lời nhắc rằng khoảng trống giáo dục không bao giờ để không — người lớn không lấp thì thứ khác sẽ lấp.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian truyền miệng qua nhiều đời, không xác định được ai nói ra đầu tiên và cũng không rõ có từ bao giờ. Mọi khẳng định về tác giả hay niên đại của câu này đều chỉ là phỏng đoán, nên nói thẳng là không rõ nguồn gốc sẽ trung thực hơn.
Câu thường được đọc đầy đủ thành “Dạy con từ thuở còn thơ, dạy vợ từ thuở bơ vơ mới về”. Vế sau phản ánh quan niệm cũ về quan hệ vợ chồng, coi người vợ như đối tượng phải uốn nắn; quan niệm ấy không còn phù hợp với đời sống hôm nay, và trên thực tế phần lớn người nói ngày nay chỉ giữ lại vế đầu. Bên cạnh đó, dân gian còn nhiều cách nói cùng ý: “Uốn cây từ thuở còn non, dạy con từ thuở con còn ngây thơ”, “Bé không vin, cả gãy cành”, hay ngắn gọn hơn là “Tre non dễ uốn”. Các câu này khác nhau về hình ảnh nhưng chung một tinh thần: làm sớm thì dễ, để muộn thì khó.
Bài học rút ra
Thứ nhất, dạy sớm không có nghĩa là bắt học sớm. Nhiều cha mẹ hiểu câu tục ngữ thành cho con học chữ, học ngoại ngữ thật sớm, trong khi điều người xưa nhấn mạnh là nết người. Một đứa trẻ ba tuổi chưa cần biết đọc, nhưng rất cần biết chào người lớn, biết xin lỗi khi làm sai, biết chờ tới lượt mình. Đó mới là phần khó dạy lại về sau.
Thứ hai, dạy con là dạy bằng nếp sinh hoạt chứ không chỉ bằng lời. Trẻ nhỏ học bằng cách bắt chước nhiều hơn bằng cách nghe giảng. Nhà có giờ giấc, có nề nếp, người lớn nói năng chừng mực thì đứa trẻ ngấm dần thành thói quen. Ngược lại, dặn con lễ phép mà cha mẹ nói trống không với ông bà thì lời dặn ấy không có mấy sức nặng.
Thứ ba, nhất quán quan trọng hơn nghiêm khắc. Một quy tắc được giữ đều đặn có tác dụng hơn nhiều lần quát mắng thất thường. Hôm nay cấm, mai lại chiều, đứa trẻ sẽ không học được quy tắc mà chỉ học cách đoán tâm trạng người lớn để lách.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với trẻ mẫu giáo, việc dạy sớm nằm ở những chuyện rất nhỏ: tự cất đồ chơi sau khi chơi xong, ăn xong biết mang bát ra bàn, gặp người quen thì chào. Những việc ấy mất công của cha mẹ hơn là làm hộ cho nhanh, nhưng chính chúng tạo nên nết người.
Với trẻ đã đi học, tinh thần của câu tục ngữ thể hiện ở chỗ tập cho con chịu trách nhiệm sớm: quên vở thì tự đối diện với cô giáo, hứa thì phải giữ lời, làm hỏng đồ của bạn thì phải xin lỗi và đền. Cha mẹ chạy theo gỡ rối mọi lần sẽ dạy con một điều ngược hẳn với mong muốn của mình.
Chuyện dùng điện thoại và thiết bị điện tử là ví dụ rất rõ cho câu này. Thỏa thuận giờ giấc ngay từ khi con mới bắt đầu dùng thì dễ hơn nhiều so với việc giành lại chiếc điện thoại từ tay một đứa trẻ đã quen dùng thoải mái suốt vài năm. Cũng nên nhớ, dạy sớm không đồng nghĩa với hà khắc: trẻ cần được giải thích lý do, được thương yêu, và cần thấy quy tắc là chỗ dựa chứ không phải sự trừng phạt.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Uốn cây từ thuở còn non, dạy con từ thuở con còn ngây thơ” — cùng một ý, chỉ khác ở chỗ mượn hình ảnh uốn cây cho dễ hình dung.
- “Bé không vin, cả gãy cành” — cành nhỏ không uốn, lớn lên vin là gãy; nết xấu bỏ mặc từ bé thì sau khó sửa.
- “Trẻ lên ba, cả nhà học nói” — tuổi lên ba trẻ bắt chước rất nhanh, nên cả nhà phải giữ ý trong lời ăn tiếng nói.
- “Cha mẹ sinh con, trời sinh tính” — nhắc rằng mỗi đứa trẻ một tính, dạy con phải tùy theo tính mà uốn.
- “Thương cho roi cho vọt, ghét cho ngọt cho bùi” — thương con thật lòng thì phải nghiêm, chiều chuộng quá mức là hại con.
- “Con hư tại mẹ, cháu hư tại bà” — lời trách người lớn nuông chiều, nhắc rằng trách nhiệm dạy dỗ nằm ở người trong nhà.
Lời kết
“Dạy con từ thuở còn thơ” không hứa rằng dạy sớm thì con chắc chắn nên người, bởi việc nuôi dạy còn phụ thuộc vào tính nết đứa trẻ và cả môi trường bên ngoài. Nhưng câu tục ngữ chỉ đúng một điều mà thời nào cũng vậy: cơ hội uốn nắn dễ dàng nhất chỉ đến một lần, vào lúc con còn nhỏ. Bỏ qua quãng ấy, người lớn sẽ phải trả bằng rất nhiều kiên nhẫn về sau.
