Có những việc khởi động thì trống dong cờ mở, họp hành rôm rả, ai cũng hào hứng, nhưng vài tháng sau hỏi lại thì chẳng ai nhớ nó đi tới đâu. Người xưa gọi kiểu ấy bằng bốn tiếng rất dễ hình dung: đầu voi đuôi chuột. Câu thành ngữ này chê một thói làm việc rất phổ biến, và chê rất đúng.
Nghĩa đen: cái đầu voi và cái đuôi chuột
Voi là con vật to lớn nhất mà người Việt quen mắt, riêng cái đầu đã đồ sộ, gợi cảm giác uy nghi, bề thế. Chuột thì nhỏ bé, và cái đuôi chuột lại càng bé, mảnh như sợi dây, chẳng có chút trọng lượng nào.
Đem đầu voi ghép với đuôi chuột, người xưa tạo ra một hình hài kỳ dị, mất cân đối đến buồn cười: phía trước hoành tráng, phía sau teo tóp đến mức gần như không có. Không con vật nào như thế trong tự nhiên, và chính sự vô lý ấy làm câu thành ngữ đắt.
Cách nói này còn cho thấy một quan niệm của người Việt về sự cân đối: cái gì cũng phải có đầu có đuôi cho tương xứng. Đầu to mà đuôi bé là dấu hiệu của sự dở dang, hụt hơi.
Nghĩa bóng: hăng hái lúc đầu, hụt hơi lúc cuối
Nghĩa bóng của đầu voi đuôi chuột là làm việc khởi đầu rầm rộ nhưng càng về sau càng nhạt, cuối cùng bỏ lửng hoặc kết thúc qua loa cho xong. Người ta hay dùng câu này cho các phong trào, dự án, kế hoạch cá nhân và cả những lời hứa.
Nguyên nhân thường không phải do thiếu quyết tâm ban đầu, mà ngược lại: quyết tâm ban đầu quá lớn so với sức thật. Lúc bắt đầu, mọi thứ chỉ là ý tưởng, chẳng tốn gì ngoài sự phấn khởi. Càng đi vào giữa chừng, việc càng đòi hỏi thời gian, tiền bạc, sự kiên trì, mà cảm hứng thì đã nguội. Thêm nữa, phần cuối của mọi việc bao giờ cũng là phần khô khan nhất: nghiệm thu, dọn dẹp, ghi chép, sửa chi tiết.
Vì thế, đây là câu nói về sự uổng công theo một cách riêng: công sức bỏ ra ở đoạn đầu không hề nhỏ, nhưng vì không có đoạn cuối nên toàn bộ hoá ra công cốc.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là thành ngữ dân gian, dựa trên phép so sánh hình thể hai con vật quen thuộc trong tâm thức người Việt, không gắn với điển tích hay tác giả nào. Không có tài liệu chắc chắn về thời điểm xuất hiện của câu.
Cách nói phổ biến nhất là đầu voi đuôi chuột. Ngoài ra còn gặp đầu voi đuôi lươn với cùng ý dở dang, và voi đầu chuột đuôi ở dạng đảo. Cùng chỉ chuyện làm không tới cùng, tiếng Việt có đánh trống bỏ dùi, đem con bỏ chợ, hứa hươu hứa vượn. Ngược lại, người xưa khen sự trọn vẹn bằng những câu như làm đâu ra đấy, có đầu có đuôi.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là đừng để cái đầu lớn hơn sức mình. Khi bắt đầu, ai cũng dễ hứa nhiều, đặt mục tiêu cao, vẽ ra viễn cảnh lớn. Người khôn ngoan tự trừ hao: hình dung cả quãng giữa nhọc nhằn chứ không chỉ ngày khai trương, rồi mới quyết quy mô.
Bài học thứ hai là chuẩn bị cho quãng giữa và quãng cuối. Việc nào cũng có đoạn nhàm chán khi hào hứng đã hết mà đích chưa tới. Chia việc thành từng chặng nhỏ có kết quả rõ ràng, đặt mốc kiểm tra, phân công người chịu trách nhiệm tới cùng, đó là cách nuôi cái đuôi cho tương xứng với cái đầu.
Bài học thứ ba là uy tín được quyết định ở đoạn kết. Người ta nhớ việc bạn có làm xong hay không, chứ ít khi nhớ buổi khởi động hoành tráng. Vài lần đầu voi đuôi chuột là đủ để lần sau bạn nói gì cũng chẳng ai tin.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong các cơ quan, đơn vị, những phong trào phát động rầm rộ rồi lặng lẽ tắt là ví dụ điển hình. Muốn tránh, mỗi kế hoạch nên có người chịu trách nhiệm cuối cùng, có mốc báo cáo và có phần tổng kết bắt buộc. Không tổng kết thì việc sẽ tự động rơi vào quên lãng.
Với kế hoạch cá nhân, chuyện tập thể dục, học ngoại ngữ, đọc sách đầu năm cũng thường đầu voi đuôi chuột. Cách chữa không phải là quyết tâm mạnh hơn, mà là hạ quy mô xuống mức duy trì được: mỗi ngày một ít, đều đặn, thay vì tuần đầu tập ba tiếng rồi bỏ hẳn.
Trong kinh doanh, nhiều người dồn hết vốn cho khai trương mà không giữ lại phần cho những tháng nuôi quán. Người có kinh nghiệm bao giờ cũng để dành sức và tiền cho quãng giữa, vì đó mới là lúc thử thách thật sự.
Trong việc dạy con, cha mẹ hứa với con điều gì thì nên hứa vừa phải và làm cho trọn. Đứa trẻ học cách làm việc đến nơi đến chốn chủ yếu bằng cách nhìn người lớn giữ lời.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Đánh trống bỏ dùi — khởi sự ồn ào rồi bỏ giữa chừng, không ai theo tới cùng.
- Đem con bỏ chợ — đưa việc, đưa người vào cuộc rồi buông tay, mặc kệ hậu quả.
- Hứa hươu hứa vượn — hứa cho to lúc đầu mà không có ý định làm tới nơi.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — bền bỉ tới cùng thì việc khó mấy cũng xong.
- Nói chín thì nên làm mười — nhắc phải làm nhiều hơn nói, chứ đừng ngược lại.
- Bắt cóc bỏ đĩa — cũng là làm mà không giữ được kết quả, công sức thành công cốc.
Lời kết
Thành ngữ đầu voi đuôi chuột nhắc ta rằng giá trị của một việc nằm ở đoạn kết chứ không ở lễ khởi động. Thà bắt đầu bằng cái đầu vừa phải mà giữ được cái đuôi tương xứng, còn hơn mở màn thật lớn rồi để mọi thứ teo dần trong im lặng. Làm việc có đầu có đuôi, ấy là cách giữ công sức của mình và giữ lòng tin của người khác.
