Có một nết rất người mà ai cũng ít nhiều mắc phải: cái gì ở ngay bên cạnh thì xem thường, cái gì ở xa thì thấy quý. Người xưa gói gọn điều đó trong sáu chữ Bụt chùa nhà không thiêng.
Nghĩa đen: gần chùa thì thôi, xa chùa mới đi
Làng quê xưa hầu như làng nào cũng có một ngôi chùa. Người trong làng đi qua cổng chùa mỗi ngày, quen từng bậc thềm, quen cả tiếng chuông chiều. Vậy mà đến kỳ cầu an, không ít người lại sắm sửa lễ vật đi xa hàng chục cây số, còn chùa ngay đầu ngõ thì ít khi vào.
Các cụ nhìn cảnh ấy rồi buông một câu. Cần nói ngay cho rõ: câu này không bàn chùa nào linh hơn chùa nào, cũng không hạ thấp lòng tin của ai. Nó chỉ tả cái nết của con người — đứng trước cái mình đã quá quen mắt thì khó giữ được sự trân trọng ban đầu. Chữ thiêng ở đây nói về con mắt người đi lễ nhiều hơn là nói về ngôi chùa.
Nghĩa bóng: quen quá hoá thường
Từ chuyện chùa chiền, câu tục ngữ mở ra một điều rộng hơn. Cái gì ở gần, có sẵn, lúc nào cũng có thì ta thôi để ý. Cái gì ở xa, hiếm, phải cất công mới có thì ta thấy đáng giá. Đánh giá kiểu ấy không dựa trên cái hay dở thật, mà dựa trên khoảng cách và công sức bỏ ra.
Trong làng, ông lang mát tay ở ngay đầu xóm thì người ta còn ngờ, đến khi có người từ xa về nói y hệt thì lại tin ngay. Trong nhà, đứa con giỏi giang bị đem so với con nhà người, người vợ tần tảo bị xem là chuyện đương nhiên. Ở chỗ làm, một ý hay do người quen đưa ra thì bị bàn ra tán vào, cũng ý ấy do người mới đến nói thì được vỗ tay.
Cái mất ở đây rất thật. Ta trả giá cao cho những thứ ở xa, trong khi bỏ phí cái đang sẵn trong tay. Tệ hơn, người thân cận thấy mình chẳng được coi trọng, và đó là chỗ bắt đầu của những rạn nứt âm thầm.
Bài học và cách dùng hôm nay
Giá trị không phụ thuộc vào khoảng cách. Một lời khuyên đúng thì đúng, dù nó đến từ người ngồi cạnh mình hay từ một người có tiếng ở xa. Tập nghe theo nội dung thay vì theo cái danh là việc khó nhưng đáng làm.
Người thân cận cần được ghi nhận thành lời. Cái đóng góp âm thầm và đều đặn rất dễ bị coi là hiển nhiên, chính vì nó đều đặn. Một câu cảm ơn nói ra đúng lúc giữ được nhiều thứ hơn ta tưởng. Trong nhà, cha mẹ nghe con nói thì gạt đi, nhưng nghe đúng câu ấy từ người ngoài thì lại gật gù; vợ chồng ở với nhau lâu năm dễ quên khen nhau một tiếng, trong khi khen xã giao người lạ thì rất nhiệt tình.
Thỉnh thoảng cũng nên nhìn nhà mình, xóm mình bằng con mắt của người lần đầu tới. Nhiều cái hay bấy lâu ta không thấy chỉ vì ngày nào cũng thấy. Có người thuộc lòng danh thắng ở tận đâu mà chưa từng ghé ngôi đình đầu làng, chưa từng hỏi ông bà về gốc tích nhà mình. Những thứ ấy không đi đâu mất, nhưng người kể chuyện thì có tuổi.
Những câu cùng ý
- Gần chùa gọi Bụt bằng anh — cách nói khác của cùng một nết: ở gần quá thì hoá nhờn.
- Có mới nới cũ — chuộng cái mới đến mức bạc với cái đã gắn bó lâu.
- Ta về ta tắm ao ta — lời nhắc ngược lại, biết quý cái của mình.
- Đứng núi này trông núi nọ — mải ngó chỗ khác thì bỏ bê chỗ mình đang có.
Đôi lời về câu này
Đây là lời truyền miệng của dân gian, không rõ có từ bao giờ và không gán được cho ai. Cứ xem là chỗ để tham khảo, có đúng có sai tuỳ việc. Nó nhắc ta đừng coi nhẹ cái gần, nhưng cũng đừng vì thế mà quay lưng với cái mới, cái ở xa. Có lúc phải đi xa mới học được điều mà quanh mình không có. Cái đáng giữ là chịu nhìn cho kỹ trước khi khen chê, dù người nói đứng gần hay đứng xa.
