Người mình có một câu bốn chữ mà ai bị chèn ép cũng từng nghĩ tới: ăn miếng trả miếng. Nghe thì rất sòng phẳng, nhưng đem áp bừa vào mọi va chạm thì cái giá phải trả lắm khi lớn hơn phần được.
Nghĩa đen: nhận thứ gì thì đưa lại đúng thứ ấy
Bốn chữ chia thành hai vế cân nhau, ăn miếng đối với trả miếng, hai việc trái chiều cùng gắn vào một chữ miếng. Chính chữ miếng lặp lại ấy tạo ra ý ngang bằng: nhận thứ gì thì đưa lại đúng thứ ấy, không thêm không bớt.
Chữ miếng trong tiếng ta vốn nhiều nghĩa, nên câu này được hiểu theo ít nhất hai hướng. Hướng thứ nhất là miếng ăn: trong nếp cỗ bàn đình đám ngày trước, ai mời mình miếng trầu, miếng thịt thì mình phải có miếng đáp lại, không đáp là thất lễ. Hướng thứ hai là miếng đòn trong võ vật: bên kia ra một miếng thì mình gỡ và trả lại một miếng. Cả hai cách hiểu đều lưu hành.
Nghĩa bóng: sòng phẳng mà cũng dễ thành vòng xoáy
Trong đời sống, câu này gần như luôn dùng cho việc đáp trả điều không hay: người ta nói xấu mình thì mình nói xấu lại, người ta chơi xấu một vố thì mình giáng lại một vố tương đương. Cốt lõi là chữ ngang bằng, không nhịn nhưng cũng không lấn tới.
Người xưa nói câu này với giọng nửa tán thành nửa dè chừng. Tán thành, vì trong làng xóm ngày trước, ai nhu nhược quá thì bị lấn từ bờ ruộng đến lối đi. Dè chừng, vì hai bên đã bắt đầu đổi miếng cho nhau thì khó bên nào chịu dừng trước.
Cũng nên để ý: câu này không hề dạy trả đũa nặng hơn. Ai đáp lại nặng hơn phần mình đã chịu thì đã bước sang chỗ khác là gây thù.
Bài học và cách dùng hôm nay
Bài học đầu là có những lúc nhất định phải lên tiếng. Nhịn mãi trước cái sai lặp đi lặp lại không phải là hiền, mà là dung dưỡng. Một lần đáp trả rõ ràng, đúng mức, đôi khi chấm dứt được cả chuỗi phiền phức về sau.
Bài học thứ hai là vòng xoáy đổi miếng không tự dừng. Bên nào cũng thấy mình chỉ đang trả lại phần đã nhận, nên bên nào cũng thấy mình có lý. Cứ thế, hai nhà hàng xóm từ chuyện con gà sang bờ rào có thể đi tới chỗ mấy chục năm không nhìn mặt nhau. Muốn thoát ra thì phải có một bên đủ tỉnh mà dừng, và dừng được thì cần bản lĩnh hơn là trả đũa.
Bài học thứ ba là phân biệt cho ra hai cái bụng nằm dưới cùng một việc làm. Đáp trả để chặn cái sai là việc có tính toán, làm xong thì thôi. Trả đũa cho hả giận là việc của cơn nóng, làm xong vẫn còn muốn làm nữa.
Trên mạng, đây là chỗ câu nói bị lạm dụng nhiều nhất: một lời khó nghe kéo theo một lời khó nghe hơn, mà cái miếng ta trả hôm nay có thể còn nằm trên màn hình người khác nhiều năm sau. Trong nhà, con bị bạn trêu thì dạy con nói thẳng một lần và báo thầy cô, chứ không trêu lại cho bõ; với anh chị em càng phải tránh lối đổi miếng.
Những câu cùng ý
- Có đi có lại mới toại lòng nhau — cùng lối qua lại, nhưng dùng cho sự tử tế.
- Một điều nhịn, chín điều lành — lời khuyên ngược chiều, nhắc cái lợi lâu dài của việc chịu thiệt một bước.
- Con giun xéo lắm cũng quằn — vì sao người hiền lành nhất cũng có lúc phải đáp trả.
- Già néo đứt dây — bên nào cũng cố lấn thêm một chút thì hỏng việc.
- Thêm bạn bớt thù — chỉ ra hướng đi ra khỏi vòng xoáy đổi miếng.
Đôi lời về câu này
Bốn chữ này là lời truyền miệng trong dân gian, không rõ có từ khi nào, cũng không nên gán cho tích truyện hay người nào cụ thể. Nó nói thật cái điều phần lớn người ta muốn làm khi bị đối xử tệ, chứ chưa hẳn là điều nên làm, nên cứ xem là chỗ tham khảo, có đúng có sai tuỳ việc tuỳ lúc. Biết lúc nào nên trả miếng, lúc nào nên buông tay, phần khôn ngoan ấy câu nói ngắn kia không nói hộ ta được.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
