Có những câu ca dao được người Việt dùng như một lời thề, và Yêu nhau mấy núi cũng trèo là một trong số đó: “Yêu nhau mấy núi cũng trèo / Mấy sông cũng lội mấy đèo cũng qua”. Câu này quen tới mức ngày nay người ta dùng cho cả những chuyện chẳng dính gì tới tình yêu, chỉ để nói rằng đã quyết thì khó mấy cũng làm.
Nghĩa đen: ba trở ngại của đường đi ngày xưa
Muốn hiểu sức nặng của câu này, phải hình dung việc đi lại thời chưa có đường nhựa và cầu bê tông. Ba thứ được kể ra đúng là ba nỗi khiếp sợ của người đi đường.
Núi phải trèo, nghĩa là leo dốc bằng chân, gánh gồng trên vai, có khi mất cả ngày mới sang được bên kia. Sông phải lội, nghĩa là không có cầu, phải xắn quần lội qua chỗ nông hoặc chờ đò; mùa nước lớn thì lội là đánh cược với tính mạng. Đèo là quãng đường vắt qua chỗ thấp giữa hai đỉnh núi, đường hẹp, một bên vách một bên vực, lại hay có thú dữ và cướp đường.
Chữ “mấy” lặp ba lần mang nghĩa “bao nhiêu cũng được”, không phải một con số cụ thể. Người nói không mặc cả: không phải một núi hay hai sông, mà bao nhiêu cũng đi. Nhịp câu bát chia đều thành hai vế cân xứng, đọc lên nghe như bước chân đang bước đều, dứt khoát.
Nghĩa bóng: thước đo của tình cảm là hành động
Câu ca dao không nói tới hôn nhân, không nhắc tới cưới xin, không hứa hẹn giàu sang. Nó chỉ nói tới việc đi. Người xưa chọn hành động đi lại làm thước đo tình cảm, bởi trong đời sống nông thôn, khoảng cách chính là trở ngại lớn nhất giữa hai người.
Ẩn sau ba hình ảnh núi, sông, đèo là mọi thứ ngăn cách khác: sự phản đối của gia đình, chênh lệch giàu nghèo, khác biệt làng xã, lời ra tiếng vào của xóm giềng. Nói “mấy núi cũng trèo” là nói tôi chấp nhận trả giá, chứ không chỉ là tôi thương em.
Có một điểm cần chú ý: chủ ngữ của câu là “yêu nhau”, không phải “anh yêu em” hay “em yêu anh”. Việc vượt núi vượt sông là chuyện của cả hai. Câu ca dao vì thế không phải lời của một người tự nguyện hy sinh, mà là lời của một đôi cùng nhận phần khó về mình. Đó là chỗ khiến nó khác với những lời thề một chiều.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, không rõ tác giả, không rõ ra đời khi nào. Câu ngắn, vần dễ nhớ nên lan rất rộng và được hát ở nhiều vùng.
Dị bản nổi tiếng nhất là bản dùng số đếm chữ Hán, nghe rất hóm: “Yêu nhau tam tứ núi cũng trèo / Ngũ lục sông cũng lội, thất bát cửu thập đèo cũng qua”. Bản này phá vỡ khuôn lục bát, câu sau dài lê thê, và chính cái dài ấy tạo hiệu quả đùa vui — càng kể càng thấy nhiều đèo, mà vẫn cứ qua. Người ta hay hát bản này trong lúc trêu chọc nhau.
Ngoài ra còn gặp cách hát “Thương nhau mấy núi cũng trèo” thay “yêu” bằng “thương”, vốn là chữ quen thuộc hơn ở miền Trung và miền Nam. Thứ tự sông và đèo trong câu bát cũng có nơi đảo lại. Những sai khác này không làm đổi ý, và đó là đặc trưng của sáng tác truyền miệng.
Bài học rút ra
Thứ nhất, tình cảm được chứng minh bằng việc làm. Câu ca dao không có một tính từ nào tả tình yêu. Nó chỉ liệt kê ba việc phải làm: trèo, lội, qua. Người xưa tin rằng ai thương thật thì sẽ hiện ra ở chỗ chịu khó vì nhau, chứ không ở chỗ nói hay.
Thứ hai, trở ngại có thể trở thành thước đo. Núi, sông, đèo trong câu không được xem là bất hạnh mà được xem là phép thử. Một mối quan hệ chưa từng gặp khó thì cũng chưa biết bền tới đâu. Điều này đúng với tình yêu, và đúng cả với tình bạn hay quan hệ làm ăn.
Thứ ba, phải là chuyện của hai người. Nếu chỉ một bên trèo núi lội sông còn bên kia đứng yên thì đường ấy rất chóng mỏi. Câu ca dao mở đầu bằng “yêu nhau” chính là để nhấn mạnh sự đáp lại. Hy sinh một chiều kéo dài chỉ dẫn tới oán trách.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Đường sá bây giờ đã khác, nhưng những ngọn núi vô hình thì không hề ít đi. Hai người yêu nhau ở hai đầu đất nước, người đi làm ca đêm còn người làm hành chính, gia đình hai bên không ưa nhau, công việc đòi hỏi phải xa nhà nhiều năm — mỗi thứ đều là một con đèo.
Bài học thực tế nhất là hãy nhìn cho rõ ngọn núi mình định trèo trước khi hứa. Nói “mấy núi cũng trèo” lúc đang say tình thì dễ, nhưng trèo được hay không lại phụ thuộc vào việc hai người có bàn bạc thật lòng về những thứ rất cụ thể: sống ở đâu, ai nhường công việc cho ai, chăm cha mẹ hai bên thế nào. Lời thề mà không có kế hoạch thì đến chân đèo là dừng.
Trong công việc và học hành, câu ca dao cũng được dùng rộng rãi và không hề khiên cưỡng. Người quyết theo một nghề khó, người ôn thi lại sau khi trượt, người khởi nghiệp sau vài lần thất bại — tất cả đều đang trèo núi. Điều đáng nhớ là người xưa không hứa sẽ trèo một mình: có bạn đồng hành thì đèo nào cũng ngắn lại.
Những câu ca dao cùng chủ đề
- “Yêu nhau tam tứ núi cũng trèo / Ngũ lục sông cũng lội, thất bát cửu thập đèo cũng qua” — dị bản đùa vui, cùng một ý.
- “Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi” — thay vì vượt đường, ước cho đường ngắn lại.
- “Yêu nhau cởi áo cho nhau / Về nhà dối mẹ qua cầu gió bay” — sẵn lòng chịu phần thiệt vì người thương.
- “Thuận vợ thuận chồng, tát biển Đông cũng cạn” — sức mạnh của sự đồng lòng.
- “Đôi ta như thể con tằm / Cùng ăn một lá cùng nằm một nong” — gắn bó trong đời thường.
- “Muối ba năm muối đang còn mặn / Gừng chín tháng gừng hãy còn cay” — lời hẹn thuỷ chung dài lâu.
Lời kết
Yêu nhau mấy núi cũng trèo được nhớ lâu vì nó nói đúng bản chất của tình cảm: thương nhau thì đường xa hoá gần. Nhưng đọc kỹ sẽ thấy câu ca dao không hứa suông. Nó kể ra bằng hết những gì phải vượt qua, rồi mới nói tiếng “cũng qua”. Yêu, theo cách hiểu của người xưa, là biết trước đường khó mà vẫn cùng nhau bước.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
