Có những bài ca dao chỉ hai dòng mà dựng lên trọn một cảnh phim. Yêu nhau cởi áo cho nhau là một bài như thế: “Yêu nhau cởi áo cho nhau / Về nhà dối mẹ qua cầu gió bay”. Người nghe hình dung ngay được cuộc chia tay bên đường, chiếc áo đổi tay, rồi bước chân ngập ngừng về đến ngõ nhà và câu nói dối bật ra rất nhanh.
Nghĩa đen: chiếc áo, cây cầu và cơn gió
Ngày xưa, áo không phải thứ dễ có. Một manh áo lành là tài sản, người nghèo có khi cả năm mới sắm nổi. Vì vậy “cởi áo cho nhau” không phải cử chỉ nhất thời cho vui, mà là trao đi một vật đáng giá, lại là vật mặc trên người, mang hơi hướm của chính mình.
Trong tập tục tỏ tình của trai gái Việt xưa, người ta hay trao nhau một vật để làm tin: chiếc khăn, chiếc nhẫn, cái quạt, chiếc áo. Vật ấy vừa là kỷ niệm, vừa là bằng chứng cho lời hẹn. Đưa áo cho người thương nghĩa là gửi luôn một lời cam kết không cần nói ra.
Nhưng mất áo thì về nhà mẹ hỏi. Và cô gái (hoặc chàng trai, tuỳ cách hát) đã chọn một lời chống chế rất đời: “qua cầu gió bay”. Cây cầu tre bắc qua sông quê, gió sông thổi lộng, một cơn gió giật lấy chiếc áo vắt trên vai là chuyện hoàn toàn có thể xảy ra. Lời nói dối được chọn khéo đến mức không ai bắt bẻ được.
Nghĩa bóng: cái liều của người đang yêu
Bề mặt là chuyện mất áo, bề sâu là chuyện dám trao đi. Câu trên nói về sự hào phóng của tình yêu: yêu thì cho, cho cả thứ mình đang cần, cho mà không tính toán thiệt hơn. Câu dưới lại nói về cái giá phải trả: trao xong thì phải gánh lấy hậu quả một mình, phải nói dối, phải hồi hộp.
Hai câu đặt cạnh nhau tạo nên một nụ cười rất hiền. Người xưa không lên án lời nói dối ấy, cũng không ca ngợi nó. Họ chỉ ghi lại, với giọng thông cảm, rằng người đang yêu thì thường liều, và cái liều ấy dễ thương hơn là đáng trách. Đằng sau lời dối mẹ là một thứ tình cảm chưa được phép công khai, phải giấu, phải vòng vo — vốn là hoàn cảnh chung của trai gái trong xã hội mà chuyện dựng vợ gả chồng do cha mẹ định đoạt.
Cũng cần nói cho rõ: bài ca dao không dạy người ta nói dối cha mẹ. Nó tả một tâm trạng, không đưa ra một lời khuyên. Cái đọng lại là sự chân thành trong việc trao đi, chứ không phải mẹo che giấu.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ ai đặt ra và ra đời từ bao giờ. Không có cơ sở nào để gán bài này cho một tác giả, một câu chuyện hay một mốc lịch sử cụ thể; mọi cách giải thích kiểu “bài này bắt nguồn từ chuyện tình của ông A bà B” đều là suy diễn.
Bài lưu truyền với nhiều biến thể ở vật được trao. Phổ biến nhất vẫn là “cởi áo cho nhau”, nhưng nhiều nơi hát “Yêu nhau cởi nhẫn cho nhau / Về nhà mẹ hỏi qua cầu đánh rơi”, có nơi lại là cởi nón, cởi khăn. Vế sau cũng đổi theo cho hợp lẽ: mất áo thì đổ cho gió bay, mất nhẫn thì đổ cho đánh rơi xuống sông. Chữ “dối mẹ” ở một số bản được thay bằng “mẹ hỏi”, làm giọng điệu nhẹ đi.
Mô-típ trao vật làm tin còn gặp ở nhiều bài khác, chẳng hạn bài ca dao dài “Hôm qua tát nước đầu đình” với chiếc áo bỏ quên trên cành hoa sen và câu “Hay là em để làm tin trong nhà”. Đặt cạnh nhau, có thể thấy chiếc áo là một biểu tượng quen thuộc của tình yêu trong ca dao Việt.
Bài học rút ra
Thứ nhất, yêu là dám cho đi. Thước đo của tình cảm không nằm ở lời hứa mà ở chỗ người ta chịu mất gì vì nhau. Cởi tấm áo đang mặc trên người là hình ảnh cụ thể nhất cho việc đặt người kia lên trước cái tiện nghi của mình.
Thứ hai, cho đi thì phải sẵn sàng chịu phần khó. Bài ca dao không bỏ lửng ở câu đầu. Nó đi đến tận cùng: trao áo rồi thì về nhà phải xoay xở. Yêu thương mà không tính đến trách nhiệm đi kèm thì mới chỉ là cảm xúc.
Thứ ba, che giấu chỉ là giải pháp tạm. Cơn gió trên cầu che được một lần, nhưng chuyện tình cảm rồi cũng đến lúc phải nói thật với gia đình. Cái duyên của bài ca dao nằm ở chỗ nó dừng lại đúng lúc, để người nghe tự nghĩ tiếp phần sau.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Người trẻ bây giờ không còn trao nhau manh áo, nhưng vẫn trao nhau thời gian, tiền bạc, cơ hội. Một người bỏ dở kỳ thực tập ở xa để ở lại chăm người yêu ốm, một người nhường suất học bổng, một người lặng lẽ trả nợ giúp bạn đời — đó chính là “cởi áo cho nhau” của thời nay. Bài ca dao nhắc rằng những việc ấy đáng quý, nhưng cũng nhắc rằng người cho cần hiểu rõ mình đang cho gì và có gánh nổi phần thiếu hụt còn lại không.
Ở chiều ngược lại, người nhận cũng nên biết mình đang nhận điều gì. Nhận chiếc áo của người khác mà coi là chuyện đương nhiên thì sớm muộn tình cảm cũng lệch. Trong hôn nhân, sự cân bằng giữa cho và nhận là thứ giữ cho hai người đi được đường dài.
Với các bậc cha mẹ, câu “về nhà dối mẹ” là một gợi ý đáng suy nghĩ. Con cái nói dối phần lớn không vì hư, mà vì sợ không được lắng nghe. Một gia đình mà con dám kể chuyện tình cảm của mình cho cha mẹ nghe thì đã bớt được rất nhiều rủi ro.
Những câu ca dao cùng chủ đề
- “Hôm qua tát nước đầu đình / Bỏ quên chiếc áo trên cành hoa sen” — cũng lấy chiếc áo làm cớ để ngỏ lời.
- “Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi” — sẵn lòng dùng vật riêng tư nhất vì người thương.
- “Yêu nhau mấy núi cũng trèo / Mấy sông cũng lội mấy đèo cũng qua” — tình yêu vượt trở ngại.
- “Đôi ta như thể con tằm / Cùng ăn một lá cùng nằm một nong” — gắn bó đến mức không tách rời được.
- “Muối ba năm muối đang còn mặn / Gừng chín tháng gừng hãy còn cay” — lời thề thuỷ chung bền bỉ.
- “Qua đình ngả nón trông đình / Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu” — đo nỗi thương bằng vật đếm được.
Lời kết
Cái hay của Yêu nhau cởi áo cho nhau nằm ở chỗ nó rất người: có hào phóng, có liều lĩnh, có cả một lời nói dối vụng về mà ai nghe cũng phải bật cười. Bao nhiêu đời trôi qua, hình ảnh chiếc áo bay mất trên cầu vẫn còn nguyên sức gợi, bởi ai từng yêu cũng có lần trao đi một thứ gì đó rồi phải tự mình xoay xở với phần trống mà nó để lại.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
