Có những câu tục ngữ sinh ra ngay giữa gian bếp, gian nhà ngang của người Việt xưa, và Xay lúa thì thôi ẵm em là một câu như thế. Nó mô tả một tình huống hết sức đời thường trong nhà nông, nhưng lại nói trúng một điều mà người thời nào cũng vấp: sức người có hạn, không thể cùng lúc làm trọn vẹn hai việc.
Nghĩa đen: cái cối xay không cho ai làm việc khác
Muốn có gạo nấu cơm, thóc phơi khô phải qua ít nhất hai công đoạn. Trước hết là xay để bóc lớp trấu bên ngoài, sau đó mới giã hoặc giần sàng cho ra hạt gạo trắng. Việc xay được làm bằng cối xay lúa — một cỗ cối lớn đặt trong nhà, có cần giằng để người đứng đẩy kéo theo vòng tròn.
Người xay phải nắm giằng bằng cả hai tay, chân trụ vững, dùng cả sức lưng và sức người mà đưa cối quay đều. Nhịp phải liên tục thì thóc mới xuống đều, trấu mới bong ra sạch. Chỉ cần buông một tay hay dừng nhịp là cối chậm lại, việc đang trơn tru bỗng nặng nhọc hẳn.
Trong khi đó, ẵm em lại là việc đòi hỏi đúng hai thứ mà người xay không còn: một cánh tay và sự chú ý. Đứa trẻ trên tay không chịu nằm yên, lúc ngọ nguậy, lúc khóc, lúc đòi. Vậy nên trong nhà đã phân công ai đứng cối xay thì người ấy khỏi trông em, đứa trẻ được giao cho người khác. Xay lúa thì thôi ẵm em chính là câu nói cửa miệng ghi lại sự phân công tự nhiên ấy.
Nghĩa bóng: đã chọn thì phải chịu buông bớt
Từ chuyện cối xay, câu tục ngữ trở thành lời nhắc chung: đã nhận việc này thì phải chấp nhận gác việc kia lại, không ôm cả hai mà mong cả hai đều trọn.
Người xưa không nói rằng ẵm em là việc kém quan trọng hơn xay lúa. Cả hai đều cần. Ý của câu là ở chỗ khác: hai việc ấy không cùng nhau được, vì mỗi việc đòi trọn con người. Cố làm cả hai thì thóc xay dở dang mà đứa trẻ cũng chẳng được yên.
Đằng sau đó còn là một thái độ sòng phẳng với chính mình. Ai cũng muốn nhận thêm, muốn giữ hết, muốn không bỏ lỡ thứ gì. Câu tục ngữ nói thẳng rằng cái giá của việc này là phải tạm bỏ việc kia, và người khôn là người biết trước cái giá đó rồi vẫn chọn, chứ không phải người tưởng mình chẳng phải trả gì.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, gắn với nếp sinh hoạt của nhà nông thời còn xay giã gạo bằng tay, không rõ ai đặt ra và cũng không thể xác định có từ bao giờ. Cách nói thay đổi ít nhiều theo từng vùng, có nơi dùng chữ bồng em thay cho ẵm em, có nơi nói thành giã gạo thay cho xay lúa. Ý nghĩa thì giữ nguyên, vì cả xay lẫn giã đều là việc chiếm trọn hai tay.
Ngày nay cối xay lúa gần như chỉ còn trong bảo tàng và trong trí nhớ người già, nhưng câu nói vẫn được dùng, thường là để can một người đang ôm đồm quá nhiều thứ cùng lúc. Đó cũng là điều thú vị của tục ngữ: cái vật dụng mất đi mà bài học rút ra từ nó vẫn còn nguyên.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là phải biết việc nào cần trọn vẹn sự có mặt của mình. Có những việc lặt vặt làm xen kẽ được, nhưng cũng có những việc chỉ cần lơ đãng một chút là hỏng: nghe một người đang buồn kể chuyện, chăm một đứa trẻ nhỏ, làm một việc đòi độ chính xác cao. Đó là những cái cối xay của đời sống hôm nay.
Bài học thứ hai là chấp nhận đánh đổi thay vì tự lừa mình. Người nói câu này không than vãn, họ chỉ nêu một sự thật rồi sắp xếp cho gọn. Trong nhà xưa, việc phân công ai xay, ai trông em, ai nấu cơm là cách để không việc nào bị bỏ rơi.
Bài học thứ ba là nếu hai việc đều quan trọng thì hãy chia người, chia lúc, chứ đừng chia mình ra làm đôi. Một người làm hai việc cùng lúc thường được hai kết quả nửa vời, trong khi làm lần lượt lại xong cả hai.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chuyện dễ thấy nhất là chiếc điện thoại. Vừa họp vừa nhắn tin, vừa lái xe vừa nghe cuộc gọi, vừa ăn cơm với gia đình vừa lướt màn hình — đều là những kiểu vừa xay lúa vừa ẵm em. Việc nào cũng có mặt nhưng chẳng việc nào được làm cho ra hồn, và người thiệt nhất thường là người đang ngồi trước mặt ta.
Trong công việc, nhiều người tự hào vì làm được nhiều thứ một lúc. Nhưng thử nhìn lại một ngày như thế: một tài liệu viết dở, mấy tin nhắn trả lời cụt lủn, một cuộc họp nghe câu được câu chăng. Chia ngày thành từng khoảng, mỗi khoảng chỉ làm một việc, cuối ngày thường có nhiều thứ hoàn chỉnh hơn hẳn.
Trong gia đình, câu tục ngữ nhắc chuyện phân công. Vợ chồng cùng đi làm về, con nhỏ khóc, cơm chưa nấu, nhà chưa dọn — nếu ai cũng cố làm tất cả thì cả nhà cùng cáu. Nói rõ với nhau ai lo bếp, ai lo con trong tối nay lại nhẹ nhàng hơn nhiều. Đó chính là cách người xưa đã làm quanh cái cối xay.
Với người trẻ đang chọn hướng đi, câu này cũng có ích. Ôm cùng lúc quá nhiều dự định, học thêm đủ thứ, việc gì cũng nhận, đến lúc nhìn lại thì chẳng có thứ nào đủ sâu để đứng ra làm nghề. Chọn lấy một cái để dồn sức trong một giai đoạn không phải là mất mát, mà là điều kiện để có được thứ gì đó thật sự.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Một nghề cho chín còn hơn chín nghề — làm sâu một việc vẫn hơn biết loáng thoáng nhiều việc.
- Bắt cá hai tay — lời chê người muốn giữ cả hai bên, kết cục thường mất cả hai.
- Việc hôm nay chớ để ngày mai — cùng nói về cách sắp xếp việc, nhấn ở khía cạnh đừng trì hoãn.
- Trăm hay không bằng tay quen — muốn tay quen thì phải làm đi làm lại một việc, tức là phải tập trung.
- Đứng núi này trông núi nọ — chê thói làm việc này mà lòng để ở việc khác, rốt cuộc chẳng đâu vào đâu.
Lời kết
Cái cối xay lúa đã lùi vào quá khứ, nhưng tình thế mà nó tạo ra thì ngày nào ta cũng gặp. Xay lúa thì thôi ẵm em không bắt ta phải bỏ bớt điều mình yêu quý, nó chỉ nhắc rằng mỗi lúc chỉ nên đặt trọn mình vào một việc, và làm xong việc ấy rồi hãy quay sang việc kia. Người xưa gói bài học đó vào sáu tiếng, gọn đến mức nghe một lần là nhớ.
