Có những câu tục ngữ đọc lên nghe như một lời trêu, nhưng ngẫm kỹ lại thấy người xưa quan sát con người sắc sảo đến mức đáng nể. Xấu hay làm tốt, dốt hay nói chữ là một câu như thế. Nó chỉ ra một quy luật tâm lý rất bền: chỗ nào ta thấy mình yếu nhất, chỗ ấy ta lại càng muốn tỏ ra mạnh.
Nghĩa đen: hai vế soi chung một thói
Vế đầu, “xấu hay làm tốt”, chữ tốt ở đây mang nghĩa cũ là đẹp đẽ, tươm tất, chứ không phải tốt về đạo đức. “Làm tốt” tức là làm dáng, tô điểm, cố phô ra vẻ ngoài chỉn chu. Cần nói ngay cho rõ: câu tục ngữ không nhằm chê hình thức của ai. Cái bị chê là sự cố tình phủ lên mình một lớp vỏ khác hẳn với thực chất, nhất là khi lớp vỏ ấy dày lên đúng tỉ lệ với chỗ mình đang thiếu.
Vế sau, “dốt hay nói chữ”, thì trực diện hơn. Nói chữ là chêm những từ Hán Việt, những chữ nghĩa cao siêu vào lời ăn tiếng nói thường ngày để tỏ ra mình học rộng. Người thật sự hiểu biết thường nói giản dị, vì họ hiểu đủ sâu để diễn đạt bằng lời thường. Ngược lại, người mới biết lõm bõm lại hay bám vào những chữ to, bởi chữ to là chỗ dựa duy nhất mà họ có.
Nghĩa bóng: cái vỏ dày lên ở chỗ ruột mỏng
Ghép hai vế lại, câu tục ngữ nêu ra một nhận xét chung: người ta hay khoả lấp chỗ thiếu bằng cách phô trương đúng vào chỗ ấy. Ai đang lo mình không đủ giỏi thì hay nói những điều nghe cho giỏi; ai đang thấy mình chưa đủ vững thì hay bày ra những thứ nhìn cho vững.
Điều quan trọng cần nhấn mạnh là câu tục ngữ này chê cái thói, chứ không chê con người. Người xưa không hề nói rằng người ít học thì đáng khinh — trong kho tàng tục ngữ Việt còn rất nhiều câu khuyến khích học hành, thương người thất học. Cái bị đem ra cười ở đây là sự giả vờ: giả vờ đã biết trong khi chưa biết, và chính sự giả vờ ấy khoá luôn cánh cửa để người ta học thật.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này lưu truyền trong dân gian, không rõ ai đặt ra và không gắn với sự kiện lịch sử nào. Hình ảnh “nói chữ” cho thấy nó ra đời trong bối cảnh chữ Hán còn là thước đo học vấn, khi việc biết chữ là đặc quyền của số ít nên cũng dễ trở thành thứ để khoe.
Trong thực tế, người ta hay dùng riêng lẻ từng vế: khi thì chỉ nói “dốt hay nói chữ”, khi thì chỉ nhắc vế đầu. Câu cũng thường được nghe cạnh những câu gần nghĩa như “Thùng rỗng kêu to”, “Múa rìu qua mắt thợ”, “Ếch ngồi đáy giếng”. Không rõ có dị bản đảo vế hay không, và cũng không cần thiết phải khẳng định điều gì mình không chắc.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là dám nhận mình chưa biết. Ba chữ “tôi chưa rõ” khó nói hơn người ta tưởng, nhưng nói được rồi thì mọi cánh cửa học hỏi mở ra. Người che giấu chỗ hổng của mình sẽ phải tốn công giữ cho lớp che ấy không rách, và công sức ấy lẽ ra dùng để lấp chỗ hổng thì hơn.
Bài học thứ hai là chuộng sự giản dị. Trong nói năng cũng như trong cách sống, thứ đơn giản mà đúng luôn có sức nặng hơn thứ cầu kỳ mà rỗng. Người nghe có thể không phân tích được vì sao, nhưng họ cảm nhận rất nhanh khi một lời nói được thổi phồng.
Bài học thứ ba là hãy nhẹ tay với người khác. Ai cũng từng có lúc nói quá lên một chút để khỏi bị xem thường, nhất là khi còn trẻ, khi mới vào nghề, khi đứng giữa những người mình nể. Đó là phản ứng tự vệ rất người. Vì vậy, câu tục ngữ này nên được dùng để tự soi trước đã. Đem nó ra cười một người đang lúng túng chỉ khiến họ co lại và giả vờ nhiều hơn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, thói “nói chữ” ngày nay mang hình dạng khác: những thuật ngữ chuyên môn rối rắm, những cách nói vòng vo khiến người nghe gật đầu mà không hiểu gì. Một cách kiểm tra đơn giản là thử diễn đạt lại ý mình bằng lời của người ngoài nghề. Nếu không nói lại được cho gọn, phần nhiều là chính ta chưa hiểu tới nơi.
Trong học hành, câu tục ngữ nhắc người học đừng vội trưng ra những gì mới nghe được. Hiểu một điều đến mức giảng lại được cho người khác là một chặng đường dài hơn nhiều so với việc nhớ tên gọi của nó.
Trong nuôi dạy con, điều đáng làm là tạo cho con cảm giác an toàn khi nói “con chưa biết”. Đứa trẻ bị chê mỗi lần sai sẽ sớm học cách che giấu; đứa trẻ được đón nhận khi thú nhận chỗ chưa hiểu sẽ lớn lên với thói quen học thật. Người lớn cũng nên làm gương bằng chính lời của mình trước mặt con.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Thùng rỗng kêu to — bên trong càng ít thì tiếng động phát ra càng lớn.
- Ếch ngồi đáy giếng — biết ít mà tưởng đã biết hết, vì chưa từng thấy bầu trời rộng hơn miệng giếng.
- Múa rìu qua mắt thợ — phô diễn cái mình mới biết trước mặt người thạo nghề.
- Biết thì thưa thốt, không biết dựa cột mà nghe — lời dặn rất thẳng về chỗ đứng của người chưa rõ chuyện.
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — cái thực chất bên trong mới là thứ giữ được lâu dài.
- Chiếc áo không làm nên thầy tu — vẻ ngoài không thay thế được điều bên trong con người.
Lời kết
Câu Xấu hay làm tốt, dốt hay nói chữ không phải để ta gắn nhãn cho ai. Nó là một cái gương soi vào chính mình vào những lúc ta thấy cần phải chứng tỏ điều gì đó. Khi ấy, thay vì tô thêm một lớp nữa, có lẽ tốt hơn là dừng lại và hỏi: mình đang che chỗ nào, và có cách nào lấp chỗ ấy cho thật hay không.
