Có những câu tục ngữ không dạy ta phải làm gì, mà chỉ điềm tĩnh nói ra một quy luật. Xa mặt cách lòng là một câu như thế. Bốn chữ ngắn gọn, nghe qua tưởng bi quan, nhưng thực ra là một lời nhắc rất hữu ích cho bất cứ ai đang có bạn bè, người thân ở xa.
Nghĩa đen: hai chữ “xa” và “cách”
Xa mặt là ít gặp mặt nhau, người mỗi nơi, không còn thấy nhau trong sinh hoạt thường ngày. Cách lòng là lòng dạ trở nên xa nhau, không còn gắn bó, không còn hiểu nhau như trước. Câu tục ngữ đặt hai vế cạnh nhau theo kiểu nhân quả: cái xa của khoảng cách kéo theo cái xa của tình cảm.
Cần chú ý rằng “cách lòng” không có nghĩa là ghét bỏ hay trở mặt. Nó chỉ trạng thái nguội dần: vẫn quý nhau đấy, nhưng không còn chuyện gì chung để nói, không còn biết bạn dạo này sống ra sao, gặp lại thì lúng túng vài câu xã giao rồi thôi. Đó mới là điều câu tục ngữ muốn tả — sự phai nhạt âm thầm chứ không phải sự đổ vỡ.
Nghĩa bóng: tình cảm cần được nuôi bằng sự có mặt
Người xưa nhìn ra rằng tình cảm giữa người với người không tự tồn tại mãi. Nó sống nhờ những va chạm hằng ngày: cùng ăn bữa cơm, cùng làm một việc, cùng biết chuyện vui buồn của nhau. Khi những cái “cùng” ấy mất đi, mối quan hệ thiếu chất nuôi và cứ mỏng dần.
Nhưng câu tục ngữ không phải là một phán quyết. Nó giống lời cảnh báo hơn: nếu cứ để mặc, thì đó là điều sẽ xảy ra. Chính vì thế, người hiểu câu này sâu sắc sẽ không buông xuôi mà chủ động làm ngược lại — tìm cách duy trì sự có mặt trong đời nhau, dù bằng cách khác. Đó cũng là lý do câu tục ngữ vẫn được nhắc nhiều trong thời buổi con cái đi làm ăn xa, bạn học mỗi người một tỉnh, một nước.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ ai nói đầu tiên và cũng không gắn với sự kiện hay nhân vật lịch sử nào. Nó đúc kết một kinh nghiệm phổ biến đến mức gần như dân tộc nào cũng có một câu tương tự.
Trong tiếng Việt, câu này có dạng nói đảo là Xa mặt thì cách lòng, và thường được dùng trong cả ba hoàn cảnh: tình bạn, tình thân và tình yêu. Ở chiều ngược lại, dân gian cũng có những câu khẳng định tình cảm bền vững bất chấp khoảng cách, chẳng hạn những câu ca dao nói về nỗi nhớ người ở xa. Việc tồn tại song song hai luồng ý ấy không phải mâu thuẫn: một bên tả cái thường xảy ra, một bên đề cao cái đáng quý vì hiếm. Riêng câu Bán anh em xa, mua láng giềng gần lại nhìn cùng một hiện tượng từ góc thực dụng, nhấn vào giá trị của người ở gần lúc cần kíp.
Bài học rút ra
Thứ nhất, đừng đổ lỗi cho hoàn cảnh khi một mối quan hệ nhạt đi. Khoảng cách chỉ là điều kiện, còn quyết định vẫn nằm ở việc hai người có chịu giữ liên lạc hay không. Rất nhiều tình bạn tan không phải vì ai làm gì sai, mà chỉ vì cả hai đều nghĩ “để hôm nào rảnh gọi”, rồi hôm nào ấy không bao giờ đến.
Thứ hai, sự có mặt quan trọng hơn lời nói hay. Một người ở xa nhưng năm nào cũng về thăm, tháng nào cũng gọi hỏi han, vẫn gần hơn nhiều so với người ở cùng thành phố mà cả năm không gặp. Tình cảm được đo bằng thời gian ta thật sự dành cho nhau, không đo bằng lời hứa.
Thứ ba, hiểu câu này để bớt trách móc. Khi một người bạn cũ thưa dần tin tức, thay vì vội cho rằng người ta thay lòng, nên nhớ rằng đó là quy luật chung mà chính mình cũng đang mắc phải với ai đó. Nghĩ được như vậy, ta dễ chủ động nối lại hơn là ngồi giận.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay khoảng cách địa lý đã dễ vượt qua hơn xưa rất nhiều, nhưng “xa mặt” lại có thêm một dạng mới: ở gần mà không thật sự gặp nhau, mỗi người cắm mặt vào màn hình riêng. Vì thế câu tục ngữ vẫn đúng, chỉ là đúng theo kiểu khác.
- Với bạn bè cũ: đặt lịch nhắc gọi cho một người bạn mỗi tháng; một cuộc gọi năm phút hơn hẳn một dòng chúc mừng theo lệ.
- Với cha mẹ ở quê: gọi đều đặn và hỏi chuyện cụ thể, thay vì chỉ gửi tiền rồi yên tâm là đã tròn bổn phận.
- Với đồng nghiệp cũ: giữ vài mối quan hệ nghề nghiệp bằng cách thỉnh thoảng chia sẻ thông tin hữu ích, không đợi đến lúc cần nhờ mới liên lạc.
- Trong gia đình: giữ bữa cơm chung và những dịp họp mặt, bởi đó chính là “mặt” để không “cách lòng”.
- Khi con cái đi học xa: duy trì một nếp liên lạc nhẹ nhàng, đều đặn, tránh kiểu hỏi dồn dập khiến con ngại nghe máy.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Bán anh em xa, mua láng giềng gần — cùng nói về sức nặng của khoảng cách trong quan hệ giữa người với người.
- Bạn bè là nghĩa tương tri — nhắc rằng tình bạn thật phải giữ được lòng trước sau như một, kể cả khi xa nhau.
- Tối lửa tắt đèn có nhau — đề cao người ở gần, sẵn sàng có mặt lúc hoạn nạn.
- Thức lâu mới biết đêm dài, ở lâu mới biết lòng người có nhân — muốn hiểu nhau thì phải có thời gian ở gần nhau.
- Yêu nhau rào giậu cho kín — ở gần nhau cũng cần giữ ý thì tình cảm mới bền, nên khoảng cách là con dao hai lưỡi.
- Ngựa chạy có bầy, chim bay có bạn — con người cần có nhau, và cần giữ lấy nhau.
Lời kết
Xa mặt cách lòng không phải lời than trách mà là một sự thật cần biết để mà đề phòng. Ai cũng có vài người từng rất thân, giờ chỉ còn là cái tên trong danh bạ. Điều an ủi là quy luật ấy hoàn toàn có thể bị phá vỡ, chỉ cần một bên chịu chủ động trước. Một cuộc gọi hôm nay có khi giữ lại được cả một tình bạn mười năm.
Ảnh minh hoạ: Christophe95 — giấy phép CC BY-SA 4.0, qua Wikimedia Commons.
