Có những câu tục ngữ chỉ cần nghe một lần là nhớ mãi vì nó chạm đúng chỗ. “Vụng múa chê đất lệch” là một câu như thế. Người xưa quan sát rất kỹ nơi sân đình, nơi hội hè, rồi đúc lại thành sáu chữ để nói về một thói tật mà thời nào cũng gặp: làm không nên thì đổ tại chỗ đứng.
Nghĩa đen: người múa vụng và cái nền sân
Múa là một việc đòi hỏi tay nghề. Người múa giỏi biết cách giữ trọng tâm, biết xoay người, biết dừng đúng nhịp, dù sân bãi có gồ ghề đôi chút. Người múa vụng thì bước hụt, quay chệch, ngã dúi, và thay vì nhận rằng mình chưa thạo, họ quay ra chê cái nền sân bị lệch.
Chữ “vụng” trong tiếng Việt chỉ sự thiếu khéo léo, làm mà không đến nơi đến chốn, trái với “khéo”. Chữ “lệch” chỉ cái nền không phẳng, không cân. Người xưa dựng lên một cảnh rất đời thường mà ai cũng hình dung được: kẻ vừa ngã xong đã lớn tiếng phàn nàn về mặt đất, trong khi những người khác vẫn múa bình thường trên chính cái sân ấy.
Nghĩa bóng: thói đổ lỗi của người kém nghề
Câu tục ngữ phê phán thói đổ lỗi cho hoàn cảnh để che giấu sự non kém của bản thân. Điều đáng nói là người vụng thường không cố tình nói dối. Họ thật lòng tin rằng nếu điều kiện tốt hơn thì họ đã làm được. Chính niềm tin ấy mới nguy hiểm, vì nó đóng luôn cánh cửa tự sửa mình.
Có một dấu hiệu rất dễ nhận ra mà người xưa đã cài sẵn trong câu: cùng một cái sân, người khác vẫn múa được. Khi tất cả cùng làm trong một điều kiện mà chỉ mình ta than phiền, thì vấn đề nhiều khả năng không nằm ở điều kiện. Đây là phép thử giản dị nhưng rất hiệu nghiệm để phân biệt lời phàn nàn chính đáng với lời chống chế.
Cũng cần nói cho công bằng: có những lúc đất lệch thật. Câu tục ngữ không cấm người ta nêu khó khăn. Nó chỉ nhắm vào trường hợp người kém nghề dùng khó khăn làm lá chắn, và không bao giờ chịu bàn tới phần trách nhiệm của chính mình.
Nguồn gốc và các dị bản
Không rõ câu này xuất hiện từ bao giờ, cũng không có căn cứ nào để gắn nó với một nhân vật hay một câu chuyện lịch sử cụ thể. Đây là nhận xét dân gian được gọt dần cho gọn, gắn với sinh hoạt hội hè, hát múa nơi làng xã.
Câu này còn được nghe dưới các dạng gần giống như “Múa vụng chê đất lệch” hay “Vụng múa chê đất lệch, vụng hát chê đình cao”. Vế thêm về người hát cho thấy dân gian nhìn ra cùng một kiểu người trong nhiều nghề khác nhau. Ở nghề dệt, nghề mộc cũng có lối nói tương tự khi người thợ đổ tại khung cửi, tại gỗ, tại thời tiết.
Cùng một mạch phê phán, tiếng Việt còn có “Vụng chèo khéo chống” — chỉ người làm việc kém nhưng biện bạch giỏi, và “Đứng núi này trông núi nọ” — chỉ người luôn cho rằng chỗ khác mới hợp với mình.
Bài học rút ra
Bài học đầu tiên là về sự thành thật với chính mình. Trước khi trách công cụ, trách nơi làm việc, trách người cùng nhóm, hãy tự hỏi: nếu mình giỏi hơn thì kết quả có khác đi không. Câu trả lời trung thực thường mở ra một hướng cải thiện cụ thể, còn lời than thì không mở ra gì cả.
Bài học thứ hai là về sức mạnh của tay nghề vững. Người thạo việc thường ít kêu ca, không phải vì họ gặp điều kiện tốt hơn, mà vì tay nghề của họ đủ để hóa giải phần lớn trục trặc thường gặp. Càng giỏi, người ta càng bớt phụ thuộc vào hoàn cảnh lý tưởng. Vì vậy con đường thoát khỏi thói đổ lỗi rốt cuộc vẫn là chăm rèn nghề.
Bài học thứ ba là về cách nêu khó khăn cho đúng. Nếu đất lệch thật thì việc cần làm là chỉ ra chỗ lệch, đề xuất cách san bằng, hoặc điều chỉnh động tác cho hợp với nền. Đó là thái độ của người có trách nhiệm. Chỉ chê rồi ngồi im thì dù lời chê đúng, việc vẫn không nhúc nhích.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ở nơi làm việc, kiểu “vụng múa chê đất lệch” hiện ra dưới nhiều hình dạng quen thuộc: nhân viên bán hàng không đạt chỉ tiêu thì đổ tại sản phẩm, người thuyết trình vấp váp thì đổ tại máy chiếu, người nộp bài trễ thì đổ tại phần mềm chậm. Người quản lý tinh ý sẽ nhìn vào chỗ khác: những đồng nghiệp cùng dùng phần mềm ấy, cùng bán sản phẩm ấy, họ xoay xở thế nào.
Trong học tập, câu tục ngữ ứng với học sinh chê đề khó, chê thầy dạy nhanh, chê phòng học ồn, trong khi phần bài chưa ôn thì vẫn để nguyên. Chuyển từ chê đề sang soát lại phần mình còn hổng là bước ngoặt của bất kỳ ai muốn tiến bộ.
Trong nuôi dạy con, cha mẹ nên tập cho con phản xạ tự soi trước khi trách bên ngoài. Khi con thua một trận đấu hay hỏng một món đồ tự làm, thay vì gạt đi hoặc mắng, hãy hỏi con xem lần sau con sẽ làm khác chỗ nào. Một câu hỏi như vậy dạy con nhiều hơn cả một bài giảng về sự khiêm tốn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Vụng chèo khéo chống — chỉ người làm việc thì kém mà chống chế, biện bạch thì rất giỏi.
- Có bột mới gột nên hồ — nhắc mặt còn lại: đôi khi thiếu thốn là có thật, cần nhìn cho công bằng.
- Trăm hay không bằng tay quen — nói giỏi không thay được tay nghề thành thạo.
- Dốt như bò lại hay nói chữ — phê phán kiểu người kém mà thích tỏ ra hiểu biết.
- Tiên trách kỷ, hậu trách nhân — trách mình trước rồi hãy trách người, đúng tinh thần của câu tục ngữ.
Lời kết
“Vụng múa chê đất lệch” không phải lời mắng nặng nề, mà giống một cái vỗ vai nhắc nhở. Người xưa hiểu rằng ai cũng có lúc làm hỏng việc, và ai cũng có xu hướng tìm chỗ để đổ lỗi. Điều làm nên khác biệt là sau cú ngã, ta ngồi trách cái sân hay đứng dậy tập lại cho vững đôi chân.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
