Người Việt xưa vốn quý hội hè, nhưng cũng không ngại nói thẳng cái mệt của nó. Vui xem hát, nhạt xem bơi, tả tơi xem hội là một câu đúc rút như vậy: ba vế, ba cuộc vui, ba trạng thái của người xem. Đọc lên là cười, mà ngẫm lại thì thấy người xưa quan sát rất kỹ.
Nghĩa đen
“Xem hát” là đi xem một buổi diễn — chèo, tuồng, hát ả đào hay các lối hát dân gian khác tuỳ vùng. Người xem có chỗ ngồi, có sân khấu để nhìn, có câu chuyện để theo dõi từ đầu tới cuối. Vì thế mà vui: cái vui trọn vẹn, no nê.
“Xem bơi” là xem đua thuyền, bơi chải trên sông — một sinh hoạt phổ biến ở các làng ven sông nước. Đoàn thuyền lướt qua trong chốc lát rồi khuất, người đứng trên bờ nhiều khi chỉ kịp thấy một thoáng. Chờ lâu mà xem được ít, nên gọi là nhạt.
“Xem hội” là đi hội làng, nơi đông người nhất. Đám rước dài, sân đình chật, người chen người. Xem xong thì quần áo xộc xệch, tóc tai rối bời, có khi mất cả nón, nên mới tả tơi.
Ba tính từ được xếp theo chiều đi xuống của sự thoải mái: vui, rồi nhạt, rồi tả tơi. Cách sắp xếp ấy khiến câu tục ngữ vừa dễ nhớ vừa có nhịp.
Nghĩa bóng
Ý sâu hơn của câu này là: không phải cuộc vui đông người nào cũng đem lại niềm vui tương xứng. Có thứ càng đông càng vui, có thứ càng đông thì phần vui càng bị chia nhỏ, còn phần mệt thì mình chịu trọn.
Câu tục ngữ không hề bảo đừng đi hội. Người xưa vẫn đi, năm nào cũng đi. Nó chỉ ghi lại một sự thật để người ta biết mà liệu: đi thì đi, nhưng chớ tưởng đi hội là chỉ có sung sướng.
Rộng ra nữa, đây còn là cách nhìn tỉnh táo trước những gì được đồn thổi là hay. Nghe người ta khen rầm rộ thì cứ đi, nhưng nên chuẩn bị tinh thần rằng thực tế có thể khác lời đồn.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không rõ ai đặt và có từ bao giờ. Nó thuộc kiểu câu ba vế đối xứng rất quen trong tiếng Việt, mỗi vế gồm một tính từ đi với một hành động.
Câu này được nhiều nơi kể thêm vế thứ tư nói về việc đi đám ma, và cũng có nơi chỉ giữ ba vế như bản trên. Thứ tự các vế đôi khi cũng lệch nhau tuỳ người nhớ. Không có bản nào được xem là chuẩn, vì tục ngữ vốn không có văn bản gốc để đối chiếu.
Bài học rút ra
Thứ nhất là bài học phân biệt cái vui thật và cái vui theo phong trào. Người xưa không đánh đồng mọi cuộc đông người là vui. Họ chấm điểm từng loại, dựa trên trải nghiệm của chính mình chứ không dựa vào tiếng đồn.
Thứ hai là bài học liệu sức. Biết trước rằng đi hội thì sẽ tả tơi, người ta sẽ mặc gọn hơn, đi sớm hơn, giữ trẻ nhỏ chặt hơn, hoặc chọn khung giờ vắng. Biết trước cái mệt là cách để cái mệt bớt đi.
Thứ ba là bài học nói thật. Trong một nền văn hoá rất coi trọng hội hè, người xưa vẫn dám nói ra mặt bất tiện của nó, bằng giọng đùa chứ không cay nghiệt. Quý một thứ mà vẫn thấy được nhược điểm của nó, đó là thái độ trưởng thành.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Câu tục ngữ này gần như dùng được nguyên xi cho đời sống hiện đại. Đi xem một buổi biểu diễn có ghế ngồi thì thảnh thơi. Đứng chờ hàng tiếng ở một sự kiện ngoài trời chỉ để nhìn thoáng qua vài phút thì đúng là nhạt. Còn chen trong một lễ hội đông nghịt vào ngày cao điểm thì tả tơi là chuyện thường.
Người có kinh nghiệm sẽ chọn cách khác: đi vào ngày thường thay vì chính hội, đi buổi sáng sớm, hoặc dự phần lễ ở quy mô nhỏ tại quê mình. Giữ được nếp mà không phải hành xác, đó mới là cách hưởng hội khôn ngoan.
Với gia đình có trẻ nhỏ và người già, việc cân nhắc lại càng cần thiết. Chen chúc trong đám đông không chỉ mệt mà còn có rủi ro thật. Cha mẹ nên chọn nơi vừa sức, dặn con điểm hẹn nếu lạc, mang theo nước uống — những chuẩn bị nhỏ ấy đổi lại một ngày vui trọn vẹn.
Cũng phải nói thêm: một số lễ hội ngày nay bị thương mại hoá, dịch vụ ăn theo chặt chém, khiến người đi hội mệt vì lý do chẳng liên quan gì đến hội. Đó là cái tả tơi không đáng có, khác hẳn cái tả tơi hồn nhiên mà người xưa nói tới.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Ai ơi mồng chín tháng tư, không đi hội Gióng cũng hư mất đời — mặt kia của tấm huy chương: lời rủ đi hội tha thiết đến mức hăm dọa.
- Trống làng nào làng ấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ — mỗi làng giữ hội riêng, không lẫn lộn cũng không tranh giành.
- Một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp — vì sao người xưa coi trọng việc có mặt ở chốn đông người.
- Ăn cỗ đi trước, lội nước theo sau — thói nhanh chân chỗ có phần, chậm chân chỗ có việc.
- Phép vua thua lệ làng — sức nặng của tục lệ trong đời sống làng xã.
- Đất có lề, quê có thói — đến đâu theo nếp đó, đừng lấy thước của mình đo chỗ khác.
Lời kết
Chỉ mười hai chữ mà người xưa xếp gọn được cả một bảng kinh nghiệm đi chơi. Câu tục ngữ không làm ai ngại hội hè, trái lại nó khiến người ta yêu hội theo cách tỉnh táo hơn: biết mình sẽ mệt, mà vẫn đi, vì phần vui thu được vẫn đáng.
Ảnh minh hoạ: Khuyết danh — giấy phép CC BY-SA 3.0, qua Wikimedia Commons.
