Trong kho ca dao Việt có một câu được nhắc lại rất nhiều mỗi khi người ta bàn về đạo vợ chồng: vợ chồng là nghĩa tào khang. Câu thường đi liền một vế sau, làm thành đôi:
Vợ chồng là nghĩa tào khang
Chồng hoà vợ thuận nhà thường yên vui
Hai chữ “tào khang” nghe lạ tai với người thời nay, nhưng chính chúng chứa cái lõi của câu nói.
Nghĩa đen từng chữ
“Tào khang” (có nơi đọc là “tao khang”) là từ gốc Hán. Tào chỉ bã rượu — phần cặn còn lại sau khi cất rượu. Khang là cám, phần vỏ trấu xay ra từ hạt thóc. Cả hai đều là thứ ăn độn của người nghèo thuở đói kém, thứ chỉ đưa vào miệng khi không còn gì khác. Trong tiếng Hán, “tào khang chi thê” là cách gọi người vợ đã cùng chồng ăn bã rượu, ăn cám qua thời hàn vi.
Chữ nghĩa trong câu cũng cần dừng lại. Người Việt phân biệt khá rõ giữa “tình” và “nghĩa”. Tình là thứ đến trước, nồng nàn nhưng có lúc lên lúc xuống. Nghĩa là thứ hình thành dần qua năm tháng sống chung — là bổn phận, là sự ghi nhớ những gì người kia đã làm cho mình. Nói vợ chồng là nghĩa, tức là nói cái giữ hai người lại với nhau về lâu dài không chỉ là cảm xúc.
Nghĩa bóng
Ghép lại, vợ chồng là nghĩa tào khang nói rằng: quan hệ vợ chồng được đo bằng những ngày cùng nhau ăn cám ăn bã, chứ không phải bằng những ngày đủ đầy. Người cùng ta chia bát cơm độn lúc túng bấn là người đã góp vào cuộc đời ta một thứ không mua lại được, và món nợ ấy không hết khi hoàn cảnh khá lên.
Vế sau — “chồng hoà vợ thuận nhà thường yên vui” — nói tiếp cách giữ cái nghĩa ấy. Đáng chú ý là câu ca dao đặt trách nhiệm cho cả hai phía và đặt người chồng trước: chồng phải hoà, vợ mới thuận. Đây không phải lời dặn một bên phải nhịn. “Hoà” là không gây sự, không nặng lời, biết hạ giọng; “thuận” là cùng chiều, cùng bàn bạc. Thiếu một trong hai thì cái “nhà thường yên vui” không có.
Câu nói cũng ngầm cảnh báo một thói đời quen thuộc: khi khá lên thì quên người đã cùng mình lúc khó. Dân gian có hẳn một cụm để chỉ chuyện đó — “có mới nới cũ”. Nhắc “nghĩa tào khang” chính là nhắc đừng rơi vào cái nếp ấy.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Cụm “tào khang” đi vào tiếng Việt qua lớp từ Hán Việt và đã Việt hoá đến mức người ta dùng mà không còn nghĩ tới nghĩa gốc. Riêng câu ca dao trên là sáng tác dân gian, không rõ ra đời khi nào và của ai — không nên gán cho một tác giả hay một mốc lịch sử cụ thể.
Cùng mạch ý này, ca dao Việt còn có “Tay bưng chén muối đĩa gừng, gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau”, cũng lấy vị đắng cay của thuở nghèo làm chất kết dính. Tục ngữ thì có “của chồng công vợ” nói về phần đóng góp của cả hai, và “có mới nới cũ” nói mặt trái.
Bài học rút ra
Cái nghĩa được xây bằng thời gian chứ không bằng lời hứa. Không ai có “nghĩa tào khang” ngay ngày cưới. Nó tích lại từ những lần thức đêm trông con ốm, những tháng chật vật vì mất việc, những lần một người lùi lại để người kia đi tiếp. Hiểu vậy thì cũng hiểu vì sao đổ vỡ ở tuổi trung niên lại đau hơn nhiều so với chia tay khi mới quen.
Đóng góp của mỗi người trong nhà cần được nhìn thấy đầy đủ. Trong nếp cũ, phần “tào khang” của người vợ — nuôi con, gánh việc nhà, xoay xở chi tiêu — thường bị coi là chuyện đương nhiên, không tính thành công lao. Đó là cái nhìn thiệt thòi và cũng không đúng. Một gia đình đi lên bao giờ cũng là hai người cùng góp, chỉ khác nhau ở hình thức đóng góp; ai nghĩ mình gánh cả phần còn lại là đang tự làm nghèo cái nghĩa của mình.
Nhưng “nghĩa” không phải là dây trói. Có người viện chữ nghĩa để bắt bạn đời chịu đựng mọi thứ, kể cả xúc phạm hay bạo hành, nhân danh những năm tháng đã qua. Đó là hiểu sai hoàn toàn. Nghĩa là thứ hai người cùng giữ cho nhau; khi một bên dùng nó để ép bên kia thì cái nghĩa đã không còn ở đó nữa. Người xưa dặn giữ nghĩa là dặn giữa những người biết điều với nhau.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Cách vận dụng thiết thực nhất là tập thói quen nói ra sự ghi nhận. Rất nhiều cặp vợ chồng sống với nhau hàng chục năm mà chưa từng nói thành lời rằng những năm khó khăn ấy nếu không có người kia thì đã không qua nổi. Một câu như vậy nói ra đúng lúc có sức nặng hơn nhiều món quà.
Trong lúc bàn chuyện tiền nong, chữ “nghĩa” nhắc ta đừng chia phần theo kiểu ai kiếm nhiều hơn thì có tiếng nói lớn hơn. Thu nhập của một người trong một giai đoạn thường có phần đóng góp thầm lặng của người kia trong giai đoạn đó.
Với con cái, cha mẹ kể lại quãng đường vất vả của mình cũng là cách dạy con hiểu rằng gia đình không phải chỗ chỉ để hưởng, mà là chỗ người ta gánh cho nhau khi cần.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Gừng cay muối mặn xin đừng quên nhau — lời dặn giữ lòng chung thuỷ qua đắng cay.
- Của chồng công vợ — của cải trong nhà là công sức của cả hai người.
- Có mới nới cũ — chê thói quay lưng với người đã gắn bó lúc khó khăn.
- Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn — sức mạnh của sự đồng lòng.
- Gia hoà vạn sự hưng — nhà thuận thì mọi việc đều nên.
- Chồng em áo rách em thương — tình nghĩa không đo bằng giàu nghèo.
Lời kết
Nói vợ chồng là nghĩa tào khang là nói rằng phần quý nhất của một cuộc hôn nhân thường nằm ở quãng nghèo nhất của nó. Cái nghĩa ấy do hai người cùng đắp, cùng giữ — và cũng chỉ có ý nghĩa chừng nào cả hai còn tử tế với nhau.
