Có những lời răn nghe qua tưởng đơn giản đến mức thừa thãi, nhưng cả đời người vẫn chưa làm nổi. “Việc hôm nay chớ để ngày mai” là một câu như thế. Nó được viết trên bảng lớp, nhắc trong các buổi họp, in trên sổ tay, vậy mà cái danh sách việc tồn của mỗi chúng ta vẫn cứ dài ra theo năm tháng.
Nghĩa đen của từng chữ
Câu răn này không dùng hình ảnh ẩn dụ nào, lời lẽ thẳng băng như một mệnh lệnh. “Việc hôm nay” là phần công việc thuộc về ngày hiện tại — thứ đã được giao, đã đến hạn, hoặc đã nằm trong dự tính của chính mình. “Chớ” là tiếng ngăn, dứt khoát mà không gay gắt, kiểu người trên nhắc người dưới bằng giọng ôn tồn. “Để ngày mai” là hành động dời việc sang một mốc thời gian khác.
Ghép lại, ý câu rất rõ: việc thuộc về hôm nay thì hãy làm cho xong trong hôm nay, đừng đẩy sang ngày kế tiếp. Cái hay nằm ở chỗ câu không đòi ta làm nhiều, cũng không đòi làm nhanh, chỉ đòi làm đúng phần của ngày hôm ấy. Đó là một yêu cầu rất vừa sức, và chính vì vừa sức nên khi không làm được, ta không thể đổ lỗi cho hoàn cảnh.
Nghĩa bóng — vì sao “ngày mai” lại nguy hiểm
Thông điệp sâu hơn nằm ở hai chữ “ngày mai”. Trong đầu người trì hoãn, ngày mai luôn là một ngày rộng rãi, thảnh thơi, đầy năng lượng — một ngày lý tưởng chưa từng tồn tại. Ta dời việc sang đó vì tin rằng phiên bản mình của ngày mai sẽ giỏi hơn, chăm hơn, ít bận hơn. Thực tế thì ngày mai cũng có phần việc của riêng nó, và khi nhận thêm gánh của hôm nay, nó lập tức quá tải.
Đó là lý do trì hoãn không đứng yên mà tích lũy. Một việc dời sang mai thì nhẹ, nhưng bảy việc dồn lại thành một khối nặng khiến người ta không muốn động vào nữa. Việc hôm nay chớ để ngày mai vì thế không chỉ nói chuyện siêng năng, mà là cách giữ cho khối lượng công việc luôn ở mức có thể xử lý được.
Người xưa còn ngầm nhắc một điều nghiêm khắc hơn: ngày mai không phải thứ chắc chắn có. Sức khỏe, hoàn cảnh, thời cơ đều có thể đổi. Việc để lại thường không chờ ta, mà tự nó hỏng đi theo thời gian.
Nguồn gốc: một lời răn truyền miệng
Không có căn cứ nào để nói chắc câu này ra đời khi nào hay do ai đặt ra. Nó lưu hành rộng rãi trong tiếng Việt như một lời răn quen thuộc, được nhắc lại trong nhà trường và trong gia đình đến mức ai cũng thuộc. Nhiều nền văn hóa khác cũng có những câu răn cùng ý về việc không nên khất lần, điều đó cho thấy đây là kinh nghiệm chung của con người hơn là phát ngôn của riêng một người nào.
Trong tiếng Việt, câu thường được dùng nguyên vẹn, đôi khi thêm vế sau cho cân đối theo lối nói của từng người. Về ý, nó đứng cùng họ với “nước đến chân mới nhảy” và “mất bò mới lo làm chuồng”, nhưng khác ở chỗ hai câu kia mô tả hậu quả, còn câu này đưa ra lời khuyên trực tiếp.
Bài học rút ra
Một là, làm dứt điểm rẻ hơn làm dở dang. Mỗi việc bỏ giữa chừng đều để lại chi phí ẩn: lần sau quay lại phải nhớ lại đầu đuôi, phải dựng lại bối cảnh, đôi khi phải làm lại từ đầu. Cộng dồn những lần “khởi động lại” ấy, tổng thời gian bỏ ra lớn hơn nhiều so với làm một mạch cho xong.
Hai là, việc tồn ăn mòn tinh thần. Cái danh sách chưa làm luôn lởn vởn trong đầu, khiến ta không thật sự nghỉ ngơi ngay cả khi đang nghỉ. Người làm hết việc trong ngày ngủ ngon hơn không phải vì họ ít việc, mà vì đầu họ trống. Đó là một dạng nhẹ nhõm mà không nghỉ phép nào mua được.
Ba là, giữ lời với chính mình là gốc của kỷ luật. Mỗi lần hoãn việc, ta phá một lời hứa nhỏ với bản thân. Phá nhiều lần thì lời hứa của chính mình mất giá, đến lúc đặt mục tiêu lớn cũng chẳng còn tin nổi. Ngược lại, người quen làm xong việc trong ngày dần xây được lòng tin vào chính mình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Một cách áp dụng đơn giản là quy tắc làm ngay với những việc chỉ tốn vài phút: trả lời tin nhắn quan trọng, rửa bộ bát vừa ăn, cất hóa đơn vào đúng chỗ. Những việc bé xíu ấy nếu để dồn sẽ tạo cảm giác bừa bộn triền miên, còn xử lý ngay thì gần như không tốn gì.
Với việc lớn, đừng hiểu câu răn theo nghĩa phải làm xong cả dự án trong một ngày — điều đó bất khả thi và dễ khiến người ta bỏ cuộc. Hãy cắt dự án thành phần việc của từng ngày, rồi giữ đúng phần của ngày hôm ấy. Đó mới là cách thực hiện lời dạy này một cách bền vững.
Trong gia đình, cha mẹ dạy con bằng nếp sinh hoạt hơn là bằng lời: học bài xong mới xem tivi, dọn phòng trước khi đi ngủ, chuẩn bị sách vở từ tối hôm trước. Đứa trẻ lớn lên trong nếp ấy sẽ thấy chuyện làm xong việc trong ngày là bình thường, không cần ai thúc. Ở nơi làm việc, thói quen dành mười lăm phút cuối giờ để chốt lại việc dở và ghi ra việc của hôm sau cũng có tác dụng tương tự.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Nước đến chân mới nhảy” — hình ảnh sống động về cái giá phải trả cho thói quen khất lần.
- “Trâu chậm uống nước đục” — chậm chân thì chỉ còn phần thiệt, vì cơ hội không chờ ai.
- “Thì giờ là vàng bạc” — nhắc rằng thời gian là thứ tài sản tiêu đi thì không mua lại được.
- “Năng nhặt chặt bị” — làm đều đặn từng chút mỗi ngày rồi cũng thành kết quả lớn.
- “Mất bò mới lo làm chuồng” — hậu quả cuối cùng của thói quen để việc lại phía sau.
- “Có công mài sắt có ngày nên kim” — kiên trì mỗi ngày một ít là con đường chắc chắn nhất tới kết quả.
Lời kết
Lời răn “việc hôm nay chớ để ngày mai” không đòi hỏi tài năng hay may mắn, chỉ đòi hỏi ta trung thực với thời gian của chính mình. Mỗi ngày sống trọn phần việc của ngày ấy, ta không cần chạy đua với bất kỳ ai, cũng chẳng phải sợ cái hạn chót nào. Đó có lẽ là cách sống nhẹ nhõm nhất mà người xưa đã tìm ra và gói lại trong bảy chữ.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
