Ở miền Nam, rất nhiều đứa trẻ ngủ trong tiếng võng kèo kẹt và câu hát mở đầu bằng hai chữ “ví dầu”. Bài ru quen thuộc nhất trong số đó bắt đầu bằng “ví dầu cầu ván đóng đinh” và kết lại bằng một câu mà người lớn nghe xong thường lặng đi.
Bài ru thường được nhớ bốn câu:
Ví dầu cầu ván đóng đinh
Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó đi
Khó đi mẹ dắt con đi
Con đi trường học, mẹ đi trường đời
Nghĩa đen: hai cây cầu của làng quê
“Ví dầu” là tiếng mở quen thuộc của ca dao và hát ru Nam Bộ, mang nghĩa “ví như”, “giá như”, “dù cho”. Nó không chở nội dung, chỉ để bắt giọng, mở hơi, đưa người hát vào nhịp. Nghe hai chữ ấy là biết ngay một câu ru sắp tới.
“Cầu ván đóng đinh” là cầu làm bằng ván gỗ, đóng đinh cố định — loại cầu chắc chắn, đi vững, không lo trượt. Ở vùng sông nước, đó là cây cầu “sang”, không phải nhà nào, xóm nào cũng có.
“Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh” thì ngược lại: chỉ vài thân tre bắc ngang con rạch, có khi thêm một tay vịn cũng bằng tre. Bước lên là cầu đung đưa, dập dềnh theo chân người. Hai chữ “lắt lẻo” tả đúng cái cảm giác chông chênh ấy, còn “gập ghềnh” tả mặt cầu không phẳng, chỗ cao chỗ thấp.
Câu thứ ba rất giản dị: “khó đi mẹ dắt con đi”. Không phải mẹ bồng, không phải mẹ cõng, mà mẹ dắt — con vẫn tự bước, mẹ chỉ nắm tay. Chi tiết nhỏ này về sau hoá ra là chi tiết quan trọng nhất của bài.
Câu cuối chia đôi hai con đường: “con đi trường học, mẹ đi trường đời”. Trường học có lớp, có thầy, có sách. Trường đời thì không có ai dạy, chỉ có va vấp mà thành.
Nghĩa bóng: cây cầu nào cũng phải tự bước qua
Hai cây cầu trong bài ru không chỉ là cầu. Đó là hai kiểu hoàn cảnh mà đời người gặp phải: có đoạn vững như cầu ván đóng đinh, có đoạn chông chênh như cầu tre lắt lẻo. Người xưa nói ra điều ấy với đứa trẻ còn nằm nôi, không giấu giếm rằng đường đời có chỗ khó đi.
Nhưng bài ru không dừng ở lời cảnh báo. Nó đưa ngay một lời hứa: khó đi mẹ dắt con đi. Đó là câu ấm áp nhất của bài. Mẹ không hứa dẹp bỏ cây cầu tre, cũng không hứa bắc cho con cầu ván. Mẹ chỉ hứa sẽ nắm tay con ở đoạn khó.
Và chữ “dắt” chứa cả một quan niệm dạy con. Dắt là để con tự bước, tự giữ thăng bằng, tự quen với cái lắt lẻo, chỉ có bàn tay mẹ làm điểm tựa. Người mẹ trong bài ru không làm thay con.
Câu cuối mới là chỗ khiến bài ru này khác các bài ru khác. “Con đi trường học, mẹ đi trường đời” — hai vế đối nhau rành mạch, và trong đó là cả một sự phân vai lặng lẽ. Mẹ nhận phần trường đời, phần va đập, phần lo toan, để dành cho con phần trường học, phần được yên ổn mà lớn. Không một chữ kể công, nhưng ai nghe cũng hiểu.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là lời ru dân gian phổ biến ở Nam Bộ, không rõ tác giả và không xác định được thời điểm ra đời. Nó thuộc chùm ca dao mở đầu bằng “ví dầu” — một khuôn mở rất sẵn, được người hát ghép tiếp đủ thứ nội dung khác nhau, từ chuyện mẹ con đến chuyện đôi lứa.
Vì cùng khuôn mở nên nhiều bài dễ bị nhớ lẫn vào nhau. Chẳng hạn “Ví dầu tình bậu muốn thôi, bậu gieo tiếng dữ cho rồi bậu ra” cũng bắt đầu bằng “ví dầu”, nhưng là một bài hoàn toàn khác, nói chuyện tình duyên tan vỡ, không liên quan gì tới bài ru này.
Về dị bản, hai chữ mở đầu có nơi hát là “ầu ơ ví dầu”, thêm tiếng đệm cho dài hơi. Câu thứ hai đôi khi được hát “Cầu tre lắt lẻo gập ghềnh khó qua”. Câu cuối cũng có bản hát “Con đi trường học, mẹ đi trường đời” và bản khác đảo lại thứ tự vế. Những khác biệt ấy là bình thường với hát ru.
Bài học rút ra
Đừng vẽ cho con một thế giới toàn cầu ván. Bài ru nói thẳng với đứa trẻ rằng có cây cầu tre lắt lẻo đang chờ. Nói trước cái khó không làm trẻ sợ, ngược lại giúp trẻ không hoảng khi gặp khó.
Dắt chứ đừng bế. Đây có lẽ là bài học lớn nhất của bài ru. Cha mẹ bế con qua cầu thì con qua được lần này, nhưng lần sau vẫn không biết đi. Dắt thì mất công hơn, chậm hơn, nhưng đứa trẻ học được cách giữ thăng bằng.
Có những phần khó phải có người nhận lấy. Câu “mẹ đi trường đời” nói lên một sự thật của mọi gia đình: để một người được học hành yên ổn, thường phải có người khác đi làm, đi lo, đi chịu. Biết điều đó thì người được đi trường học sẽ sống có trách nhiệm hơn.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong nuôi dạy con, bài ru gợi ra một nguyên tắc rất dễ áp dụng: giúp con ở chỗ con chưa làm nổi, và lùi lại ở chỗ con làm được. Con tập đi xe, tập nấu ăn, tập tự lo bài vở — cha mẹ đứng gần, nhưng không cầm tay lái thay. Đó chính là “dắt”.
Với những gia đình có con đi học xa, câu cuối của bài ru gần như nói hộ mọi thứ. Người ở nhà xoay xở đủ đường, người đi học chỉ biết lo học. Đứa con nào hiểu ra điều ấy sớm thì trưởng thành sớm.
Trong công việc, hình ảnh hai cây cầu cũng dùng được. Người mới vào nghề luôn được giao “cầu ván” trước, rồi mới đến những việc “cầu tre”. Người hướng dẫn giỏi là người biết đi cạnh chứ không làm thay, vì làm thay thì đội chẳng ai lớn lên được.
Và với chính mình, hai chữ “ví dầu” đáng nhớ theo một nghĩa khác: dù cho đường có gập ghềnh, dù cho cầu có lắt lẻo, vẫn cứ bước. Bài ru không hứa cầu sẽ hết chông chênh, chỉ hứa rằng ta không phải qua cầu một mình.
Những câu ca dao cùng chủ đề
- “Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra” — cách nói trực tiếp nhất về công ơn cha mẹ.
- “Chỗ ướt mẹ nằm, chỗ ráo con lăn” — vẫn là chuyện mẹ nhận phần khó về mình.
- “Dạy con từ thuở còn thơ, dạy vợ từ thuở bơ vơ mới về” — nhấn vào việc dạy sớm, giống như dắt con từ cây cầu đầu tiên.
- “Muốn sang thì bắc cầu Kiều, muốn con hay chữ thì yêu lấy thầy” — cũng mượn hình ảnh cây cầu để nói chuyện học hành.
- “Đi một ngày đàng, học một sàng khôn” — nói về cái học ở trường đời mà người mẹ đang gánh.
- “Gió mùa thu mẹ ru con ngủ, năm canh chầy thức đủ vừa năm” — một lời ru khác, cùng nói về nỗi nhọc lặng lẽ của mẹ.
Lời kết
Một cây cầu tre bắc qua con rạch, một bàn tay dắt và một câu nói chia đôi hai con đường — “ví dầu cầu ván đóng đinh” gói được cả một cách làm cha mẹ của người Việt: không giấu con cái khó, không đi thay con, chỉ nắm tay con ở đoạn chông chênh nhất. Nghe lại lời ru ấy khi đã lớn, người ta mới hiểu vì sao mẹ mình chọn đi trường đời.
