Chuyện vay mượn xưa nay vốn dễ làm sứt mẻ tình nghĩa. Người Việt hiểu rất rõ điều đó nên đã gửi lại một lời dặn gọn gàng trong hai dòng lục bát:
Vay chín thì trả cả mười
Phòng khi túng lỡ có người cho vay
Câu ca dao không giảng đạo lý cao xa, chỉ nói chuyện tính toán rất đời thường — mà càng ngẫm càng thấy thấu tình đạt lý.
Nghĩa đen: vay chín, trả mười, hơn một phần
“Vay chín” là vay chín phần, chín đồng, chín đấu thóc. “Trả cả mười” là khi trả thì trả đủ mười. Con số chín và mười ở đây không nên hiểu quá chặt như một phép tính, bởi trong ca dao tục ngữ, chín và mười thường được dùng để chỉ “gần đủ” và “trọn vẹn”.
Điều đáng chú ý là phần trả nhiều hơn phần vay. Đó không phải tiền lãi mà người cho vay đòi, cũng không phải điều kiện đặt ra từ trước. Đó là phần người đi vay tự nguyện thêm vào, như một cách nói lời cảm ơn bằng việc làm.
Dòng sau giải thích luôn lý do: “phòng khi túng lỡ có người cho vay”. “Túng lỡ” là cảnh bí bách bất chợt — nhà có người ốm, mất mùa, hỏng việc. Sống ở đời khó ai dám chắc mình không có lúc như thế.
Nghĩa bóng: giữ chữ tín là giữ chỗ dựa cho chính mình
Thông điệp thật sự của câu ca dao nằm ở mối quan hệ lâu dài giữa người với người. Người sòng phẳng, trả đủ và trả đúng hẹn thì lần sau ngỏ lời, ai cũng sẵn lòng. Người vay rồi khất lần, trả thiếu, trả muộn thì đến lúc thật sự khốn khó lại chẳng còn cửa nào để gõ.
Vay chín thì trả cả mười vì thế không phải là chuyện thiệt hơn vài phần, mà là chuyện gây dựng lòng tin. Cái phần trả thêm ấy chính là khoản đầu tư khôn ngoan nhất cho những ngày sau.
Câu ca dao cũng cho thấy một nếp sống rất đẹp của làng xã Việt Nam ngày trước: người ta cho nhau vay không cần giấy tờ, chỉ dựa vào tiếng tăm và cách ăn ở của nhau. Trong hoàn cảnh đó, chữ tín chính là tài sản lớn nhất của một gia đình.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là câu ca dao dân gian, không rõ ai đặt ra và cũng không xác định được thời điểm ra đời. Nội dung của nó gắn với đời sống nông nghiệp, nơi việc vay thóc giống, vay gạo giáp hạt là chuyện thường xuyên của mỗi mùa.
Trong lời nói hằng ngày, người ta hay dẫn lại gọn hơn: “vay chín trả mười”. Người Việt còn có nhiều câu cùng nói về sự sòng phẳng và lòng biết ơn như “có đi có lại mới toại lòng nhau”, “nói lời phải giữ lấy lời”, cho thấy chữ tín luôn được coi là gốc trong quan hệ làm ăn cũng như trong tình làng nghĩa xóm.
Bài học rút ra
Thứ nhất, biết ơn thì phải tỏ ra bằng việc cụ thể. Người cho vay lúc mình túng là người đã chịu rủi ro thay mình. Một lời cảm ơn suông là chưa đủ. Trả đủ, trả sớm, thêm chút quà quê — đó là cách biết ơn mà ai cũng làm được.
Thứ hai, đừng để chuyện tiền nong làm hỏng tình nghĩa. Rất nhiều mối thân tình đứt gánh chỉ vì một khoản vay không được nhắc đến nữa. Người xưa dặn trả hơn phần vay chính là để chừa ra một khoảng an toàn, không ai phải mở miệng đòi, không ai phải ngại gặp nhau.
Thứ ba, sống ở đời phải biết phòng xa. Dòng thứ hai của câu ca dao là một cái nhìn rất tỉnh: hôm nay mình còn xoay xở được, nhưng ngày mai chưa chắc. Người giữ được mối quan hệ tốt là người đã chuẩn bị sẵn chỗ dựa cho lúc khó, mà không cần cất giữ gì trong nhà.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Chuyện vay mượn ngày nay phần lớn đã có ngân hàng, có hợp đồng, nhưng vay mượn giữa người thân, bạn bè thì vẫn còn nguyên và vẫn dễ gây tổn thương như xưa. Tinh thần của câu ca dao gợi ý mấy điều rất thực tế: hẹn ngày trả rõ ràng ngay từ đầu; nếu chưa xoay kịp thì chủ động báo trước chứ đừng im lặng; trả xong thì có lời cảm ơn tử tế.
Ở phía người cho vay, câu ca dao cũng nhắc một điều: chỉ nên cho vay trong khoản mình có thể chịu mất được. Như thế thì dù người kia có gặp chuyện không trả được, tình nghĩa vẫn còn giữ được.
Trong công việc, nguyên tắc ấy vẫn đúng dưới dạng khác: ai giúp mình một việc thì nên nhớ và tìm dịp giúp lại nhiều hơn. Người sống có trước có sau bao giờ cũng là người được đồng nghiệp sẵn lòng đỡ đần lúc bí. Với con cái, cha mẹ có thể dạy điều này từ những việc rất nhỏ, chẳng hạn mượn sách của bạn thì phải giữ gìn và trả đúng hẹn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Có đi có lại mới toại lòng nhau — quan hệ chỉ bền khi cả hai bên cùng biết đáp lại.
- Nói lời phải giữ lấy lời — đã hẹn thì phải làm đúng như đã hẹn.
- Một sự bất tín, vạn sự bất tin — mất tín một lần thì về sau nói gì cũng khó ai tin.
- Một miếng khi đói bằng một gói khi no — sự giúp đỡ lúc túng ngặt đáng giá hơn nhiều lần lúc dư dả.
- Tiền trao cháo múc — sòng phẳng, rõ ràng thì không ai phải phiền lòng.
- Ăn cháo đá bát — lời chê nặng dành cho kẻ quên ơn người đã giúp mình.
Lời kết
Hai dòng ca dao ngắn mà chứa cả một lối sống: sòng phẳng để giữ tình, biết ơn để giữ người, và phòng xa để giữ cho mình một chỗ dựa. Ai vận dụng được điều đó thì dù thời nào cũng không sợ đến lúc túng lỡ mà chẳng còn ai để hỏi.
Ảnh minh hoạ: Radek Kucharski — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
