Người xưa có câu vắng đàn ông quạnh nhà, vắng đàn bà quạnh bếp để tả cảnh một gia đình thiếu người. Câu này thoạt nghe giống một sự phân vai theo giới, nhưng cái đáng chú ý lại nằm ở chỗ nó chia đôi rất cân — mất bên nào thì căn nhà cũng khuyết đi một phần không ai bù được.
Nghĩa đen từng chữ
Quạnh là quạnh quẽ, vắng vẻ, thiếu hơi người. Chữ này lặp lại hai lần, đặt ở giữa mỗi vế, tạo nên nhịp đối rất chặt: vắng — quạnh, vắng — quạnh.
Nhà trong vế đầu chỉ toàn bộ ngôi nhà và những việc gắn với nó theo lối phân công cũ: sửa mái, dựng chuồng, cày bừa, đối đáp việc làng việc họ, đứng ra khi có chuyện. Bếp trong vế sau là gian bếp, nơi giữ lửa, nấu nướng, cũng là nơi thu vén cái ăn cái mặc hằng ngày cho cả nhà.
Hiểu nôm na: nhà mà vắng người đàn ông thì căn nhà trống trải, nhiều việc không ai gánh; nhà mà vắng người đàn bà thì bếp nguội, cả nếp sinh hoạt rối lên.
Nghĩa bóng
Thông điệp thật sự của câu là sự phụ thuộc lẫn nhau. Người xưa không nói ai quan trọng hơn ai — họ đặt hai vế song song, dùng cùng một chữ “quạnh” cho cả hai. Cách đặt câu ấy nói rằng một gia đình là một chỉnh thể, mỗi người giữ một phần, thiếu phần nào cũng thấy ngay.
Câu tục ngữ cũng chạm tới một sự thật ít khi được nói ra: giá trị của một người trong nhà thường chỉ hiện rõ khi người đó vắng mặt. Những việc làm đều đặn mỗi ngày dễ bị coi là đương nhiên, đến lúc không còn ai làm thì cả nhà mới thấy chúng nặng đến đâu.
Cần đọc câu này trong đúng bối cảnh của nó. Vắng đàn ông quạnh nhà, vắng đàn bà quạnh bếp ra đời trong một xã hội nông nghiệp phân công lao động theo giới rất rõ. Nó mô tả nếp sống thời đó chứ không phải một quy luật bất biến. Ngày nay người phụ nữ ra ngoài gánh vác việc lớn, người đàn ông vào bếp nấu cơm cho con là chuyện thường; cái lõi của câu vẫn đúng, chỉ có nội dung của “nhà” và “bếp” là đã thay đổi.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là tục ngữ dân gian, không xác định được thời điểm ra đời hay người nói đầu tiên, và cũng không nên gán cho nó một xuất xứ cụ thể. Nó thuộc lớp tục ngữ đúc kết kinh nghiệm sống của làng quê Việt.
Trong lời ăn tiếng nói, câu này đôi khi được nói gọn hoặc đảo vế mà ý không đổi. Cùng chủ đề còn có “con có cha như nhà có nóc” nói về chỗ dựa của người cha, hay “một mẹ già bằng ba hàng rào” nói về sức che chở của người mẹ trong nhà. Mỗi câu nhấn một phía, cộng lại thì thành một bức tranh đầy đủ hơn.
Bài học rút ra
Không có phần việc nào trong nhà là phần phụ. Việc kiếm tiền dễ được nhìn thấy vì có con số; việc nấu cơm, giặt giũ, đưa đón con thì không. Nhưng câu tục ngữ đặt hai vế ngang nhau chính là để nhắc rằng thiếu phần nào cũng làm căn nhà lạnh đi. Nhà nào coi một phía là “người làm ra tiền” còn phía kia là “người ăn theo” thì sớm muộn cũng sinh chuyện.
Đừng đợi lúc vắng mới biết quý. Bài học thực tế nhất rút ra từ câu này là tập nhìn thấy công của nhau khi mọi thứ còn đang bình thường. Một lời cảm ơn cho bữa cơm, một câu ghi nhận cho tháng lương vất vả — nói ra không mất gì, nhưng giữ cho cả hai không rơi vào cảm giác mình bị coi là đương nhiên.
Phân vai là để tiện việc, không phải để định thứ bậc. Hai vợ chồng hoàn toàn có thể chia việc theo sở trường và theo lịch làm việc của mỗi người, miễn là cả hai cùng thoả thuận và cùng thấy công bằng. Điều không nên là áp một khuôn cũ lên hoàn cảnh mới rồi bắt người kia phải vừa.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với những gia đình có người đi làm xa, đi công tác dài ngày, hay làm ca kíp, câu tục ngữ này rất gần. Cái “quạnh” ấy có thật, và cách bù lại không phải là gọi điện cho có, mà là giữ những mốc chung: một bữa cơm cuối tuần đủ mặt, một giờ gọi cố định để nghe con kể chuyện, một việc nhà mà người ở xa vẫn lo được từ xa.
Với vợ chồng cùng đi làm, cách vận dụng thiết thực là ngồi lại liệt kê hết đầu việc trong nhà — kể cả những việc vô hình như nhớ lịch tiêm của con, theo dõi hạn đóng học phí — rồi chia lại cho rõ. Rất nhiều xích mích không đến từ chuyện ai làm nhiều hơn, mà đến từ chuyện một phía không biết những việc kia tồn tại.
Với con cái, nên để trẻ tham gia việc nhà từ sớm và không phân biệt con trai con gái. Đứa trẻ biết cắm nồi cơm, biết gấp quần áo sẽ lớn lên với ý niệm rằng chăm sóc là việc chung, không phải phần của riêng ai.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Con có cha như nhà có nóc — nói về chỗ dựa mà người cha mang lại cho cả nhà.
- Của chồng công vợ — của cải trong nhà là công sức góp lại của hai người.
- Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn — hai người cùng hướng thì việc khó cũng xong.
- Gia hoà vạn sự hưng — nhà thuận hoà thì mọi việc đều nên.
- Cơm lành canh ngọt — dấu hiệu của một gia đình đang êm ấm.
- Đàn bà đi biển mồ côi một mình — nhắc phần vất vả riêng mà người vợ phải chịu khi sinh nở.
Lời kết
Câu vắng đàn ông quạnh nhà, vắng đàn bà quạnh bếp giữ lại một quan sát vẫn còn nguyên giá trị: gia đình là chỗ mà giá trị của mỗi người chỉ hiện rõ khi họ không còn ở đó. Đọc câu này hôm nay, điều đáng lấy không phải là bảng phân vai của người xưa, mà là lời nhắc hãy nhìn cho ra phần đóng góp của người đang ngồi cạnh mình — và nói cho họ biết điều đó.
