Có những câu ngắn đến mức nghe qua tưởng chẳng cần giải thích, nhưng ngẫm ra lại chứa cả một cách làm việc. Văn ôn võ luyện là một câu như thế. Người xưa dùng nó để nhắc rằng chữ nghĩa hay tay nghề đều không phải thứ học một lần là xong đời.
Nghĩa đen: bốn chữ, hai việc, hai động tác
“Văn” chỉ chữ nghĩa, sách vở, cái học bằng đầu óc. “Ôn” là đọc lại, nhắc lại, xem lại cái đã học. “Võ” chỉ võ nghệ, rộng ra là những gì học bằng thân thể, bằng tay chân. “Luyện” là tập đi tập lại cho thuần thục.
Điều thú vị nằm ở chỗ người xưa không dùng lẫn hai chữ ấy. Với văn thì nói “ôn”, vì chữ nghĩa nằm trong trí nhớ và trong cách hiểu, muốn giữ thì phải lật lại, phải nghiền ngẫm thêm. Với võ thì nói “luyện”, vì thế võ nằm trong gân cốt, muốn giữ thì phải cho thân thể lặp lại đến mức không cần nghĩ cũng làm đúng. Hai việc học khác nhau, hai cách nuôi khác nhau, mà cùng chung một điểm: đều phải làm đi làm lại.
Nghĩa bóng: cái đã biết vẫn cần được nuôi
Thông điệp thật sự của câu văn ôn võ luyện là: hiểu biết và tay nghề không phải tài sản để cất đi, mà giống cái cây phải tưới. Người từng đọc thông một cuốn sách, vài năm không giở lại thì chỉ còn nhớ đại ý. Người từng làm rất khéo một việc, mấy mùa không đụng tới thì tay đã lạ.
Ẩn sau đó còn là một lời nhắc về sự khiêm tốn. Ai cũng có lúc nghĩ mình đã nắm chắc một điều gì đó. Câu tục ngữ ngăn cái ý nghĩ ấy lại: đã biết rồi vẫn phải ôn, đã giỏi rồi vẫn phải luyện. Không ai đứng yên mà giữ được chỗ đứng của mình.
Nguồn gốc và các cách nói gần nghĩa
Đây là một cụm chữ Hán quen dùng, đã đi vào lời ăn tiếng nói của người Việt từ lâu và ngày nay được dùng như thành ngữ thuần Việt. Không rõ ai là người đầu tiên nói ra, cũng không có căn cứ nào để gán cho một cá nhân cụ thể. Cái nền của nó là quan niệm xưa về người toàn diện: học chữ đi đôi với rèn sức, văn đi đôi với võ.
Trong tiếng Việt còn nhiều câu chung một ý. “Trăm hay không bằng tay quen” nghiêng về phía luyện, đề cao sự thuần thục do làm nhiều. “Dao có mài mới sắc, người có học mới nên” nghiêng về phía ôn, coi việc học như việc mài. Người ta cũng hay nói “ôn cố tri tân”, tức là ôn lại cái cũ mà biết thêm cái mới — một cách nói cho thấy việc ôn không chỉ để giữ, mà còn để sinh ra cái mới.
Bài học rút ra
Thứ nhất, quên là chuyện bình thường, không ôn mới là chuyện đáng lo. Trí nhớ con người vốn buông bớt những gì lâu không dùng đến. Biết vậy thì đừng tự trách khi thấy mình quên, mà nên xếp sẵn những khoảng thời gian nhỏ để nhắc lại. Ôn là cách con người thoả thuận với trí nhớ của chính mình.
Thứ hai, luyện không có nghĩa là lặp lại một cách vô hồn. Người luyện võ giỏi không đấm bừa nghìn cái, mà sửa từng cái cho đúng thế. Người ôn bài giỏi không chép lại cả trang, mà tự hỏi lại mình những chỗ hay sai. Lặp lại có để ý thì tiến, lặp lại theo quán tính thì giậm chân.
Thứ ba, đều đặn thắng dồn dập. Mỗi ngày nửa giờ trong ba tháng bao giờ cũng ăn đứt ba đêm thức trắng trước ngày thi. Cái này thì cả người học văn lẫn người luyện võ đều biết, và cũng là chỗ nhiều người biết mà không làm được.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Với người đi học, tinh thần văn ôn võ luyện nằm ở việc chia nhỏ ra mà làm: học xong một bài thì tối đó xem lại mươi phút, cuối tuần lướt lại một lượt, trước kỳ thi chỉ còn việc rà chỗ yếu. Cách này đỡ mệt hơn nhiều so với lối để dồn rồi cày một mạch, mà nhớ lại lâu hơn.
Với người đi làm, câu này càng đúng. Vốn ngoại ngữ bỏ vài năm là nói không ra câu. Người thợ lâu không cầm đồ nghề thì đường tay không còn ngọt. Người lái xe ít đi đường dài thì phản xạ chậm hẳn. Nghề nào cũng có phần phải giữ bằng cách dùng thường xuyên, dù chỉ mỗi tuần một buổi.
Trong nhà, cha mẹ có thể lấy chính mình làm ví dụ cho con: tối cha đọc lại tài liệu công việc, mẹ tập lại bài thể dục, con ngồi ôn bài. Đứa trẻ nhìn thấy người lớn cũng phải ôn, phải luyện thì sẽ hiểu rằng học không phải hình phạt dành riêng cho trẻ con, mà là việc của cả đời người.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Trăm hay không bằng tay quen — biết nhiều mà không làm thường thì vẫn thua người làm mãi thành thạo.
- Dao có mài mới sắc, người có học mới nên — con người cũng như lưỡi dao, bỏ lâu không mài thì cùn đi.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — kết quả lớn đến từ những lần lặp lại nhỏ mà bền bỉ.
- Bảy mươi còn học bảy mươi mốt — chuyện ôn luyện không có tuổi nghỉ hưu.
- Nước chảy đá mòn — sức của sự đều đặn, thứ mà một lần gắng sức không thay thế được.
Lời kết
Bốn chữ văn ôn võ luyện không hứa hẹn điều gì to tát. Nó chỉ nói một điều rất đơn giản mà ai cũng dễ quên: cái gì muốn giữ thì phải đụng tới thường xuyên. Chữ nghĩa, tay nghề, và cả những mối quan hệ trong đời, có lẽ đều theo một lẽ ấy cả.
