Kho ca dao tình yêu của người Việt có rất nhiều lời tỏ tình kín đáo, nhưng hiếm câu nào vừa bạo dạn vừa duyên như bài Ước gì sông rộng một gang: “Ước gì sông rộng một gang / Bắc cầu dải yếm để chàng sang chơi”. Vỏn vẹn hai dòng lục bát mà chứa đủ cả nỗi mong, cái tình và một sự chủ động mà khuôn phép ngày xưa vốn không cho phép người con gái nói thẳng ra.
Nghĩa đen: một con sông, một gang tay và mảnh yếm
Gang là đơn vị đo lường dân gian, lấy ngay từ thân thể con người: khoảng cách từ đầu ngón tay cái đến đầu ngón giữa khi xoè bàn tay ra, chừng hai mươi phân. Đó là thứ thước đo người nhà quê dùng để ước lượng vải vóc, dây lạt, chiều dài con dao. Nói “sông rộng một gang” tức là mong con sông thu bé lại bằng một bàn tay xoè.
Yếm là mảnh vải che phần ngực của phụ nữ Việt xưa, hình thoi hoặc hình vuông đặt chéo, buộc lại bằng những sợi dải vải nhỏ vòng qua cổ và vòng sau lưng. Dải yếm vì thế vừa mỏng, vừa mảnh, vừa là vật riêng tư nhất trong bộ đồ của người con gái. Đem dải yếm ra bắc cầu là chuyện không thể có trong đời thực: sợi vải ấy không đỡ nổi một bước chân.
Ghép lại, nghĩa đen của bài ca dao là một điều phi lý có chủ ý: ước con sông hẹp bằng một gang tay để có thể lấy dải yếm làm cầu, cho người mình thương bước sang. Cái phi lý ấy chính là chỗ hay, bởi nó cho thấy người nói biết rõ điều mình mong là không thể, mà vẫn cứ mong.
Nghĩa bóng: khoảng cách nào cũng muốn rút ngắn
Con sông trong ca dao hiếm khi chỉ là con sông. Nó là khoảng cách giữa hai người: cách trở địa lý, cách trở gia cảnh, cách trở của lễ giáo và của dư luận làng xóm. Ước cho sông chỉ còn một gang là ước cho mọi rào cản ấy nhỏ lại đến mức bước một bước là qua.
Chiếc cầu dải yếm còn nói thêm một điều nữa. Người con gái không chờ ai bắc cầu cho mình, cũng không nhờ đến cây gỗ hay tấm ván của người khác. Cô lấy vật gần gũi nhất, riêng tư nhất trên người mình ra làm cầu. Ấy là cách nói rằng: tôi sẵn lòng cho đi phần thầm kín nhất để được gặp người tôi thương. Trong một xã hội mà con gái phải giữ ý từng lời, câu ca dao này táo bạo đến mức đọc lên vẫn thấy tim đập nhanh hơn.
Cuối cùng, chữ “sang chơi” lại rất nhẹ, rất bình dân. Không phải “sang đây”, không phải “sang với em”, mà là “sang chơi” — hai tiếng vừa mời vừa giấu, giữ cho lời tỏ tình khỏi trần trụi. Đó là nét ý nhị rất Việt Nam: nói điều lớn bằng giọng nhỏ.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian, được truyền miệng qua nhiều đời rồi mới được các nhà sưu tầm chép lại. Không ai biết ai là người đầu tiên đặt ra hai câu này, và cũng không có căn cứ nào để gán nó cho một tác giả hay một mốc thời gian cụ thể. Điều duy nhất chắc chắn là nó ra đời trong thời chiếc yếm còn là trang phục thường ngày của phụ nữ Việt.
Bài ca dao lưu truyền với vài khác biệt nhỏ. Chỗ thì hát “để chàng sang chơi”, chỗ lại hát “cho chàng sang chơi”. Có nơi mở đầu bằng “Ước gì sông hẹp một gang” thay cho “sông rộng một gang”. Những thay đổi ấy không làm suy chuyển ý chính, và đó là chuyện bình thường với ca dao: mỗi vùng hát một kiểu, miễn giữ được vần và giữ được tình.
Mô-típ “bắc cầu” cho người thương sang còn xuất hiện ở nhiều bài khác trong kho ca dao Việt, chẳng hạn: “Gần nhà mà chẳng sang chơi / Để em hái ngọn mồng tơi bắc cầu”, hay “Hai ta cách một con sông / Muốn sang anh ngả cành hồng cho sang”. Cầu bằng ngọn mồng tơi, cầu bằng cành hồng, cầu bằng dải yếm — vật liệu nào cũng mỏng manh, cũng không đỡ nổi người, nhưng bài nào cũng cho thấy một tấm lòng muốn xoá khoảng cách.
Bài học rút ra
Thứ nhất, tình cảm thật thì dám ngỏ. Bài ca dao được nhớ lâu không phải vì lời hoa mỹ mà vì sự thành thật của nó. Người con gái không vòng vo trách móc, không đợi người kia đoán ý. Cô nói ra điều mình mong, dù biết là mong hão. Trong chuyện tình cảm, im lặng quá lâu nhiều khi làm hỏng việc hơn cả nói vụng.
Thứ hai, chủ động không đồng nghĩa với dễ dãi. Cô gái chủ động bắc cầu, nhưng vẫn giữ được sự ý nhị qua hai chữ “sang chơi”, vẫn để mọi chuyện dừng ở một lời ước. Chủ động mà vẫn giữ mình, đó là ranh giới mà bài ca dao vạch ra rất khéo.
Thứ ba, khoảng cách lớn hay nhỏ là do lòng người. Con sông vẫn rộng như cũ, chỉ có ước muốn khiến nó hẹp lại. Ngược lại, hai nhà cách nhau một bờ giậu mà lòng không muốn tới thì cũng xa như hai bờ sông cái.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời nay không còn ai bắc cầu bằng dải yếm, nhưng những con sông vô hình thì vẫn nguyên đó. Hai người yêu nhau ở hai thành phố, hai gia đình chênh nhau về điều kiện, hai người bạn giận nhau đã lâu mà không ai chịu nhắn trước — đều là những con sông chờ người bắc cầu.
Trong tình cảm đôi lứa, bài ca dao nhắc rằng người chủ động không hề mất giá. Một lời hỏi thăm trước, một lần chịu đi xa hơn để gặp nhau, một cuộc gọi vào lúc người kia đang mệt — đó là những nhịp cầu rất nhỏ mà giữ được cả một mối tình.
Trong gia đình cũng vậy. Cha mẹ và con cái tuổi mới lớn nhiều khi sống chung một nhà mà xa nhau như hai bờ. Người lớn chịu bước sang trước, hỏi một câu không phải để dò xét mà để hiểu, ấy chính là bắc cầu. Ở công việc, khi hai bộ phận đùn đẩy trách nhiệm cho nhau, ai chịu nhấc máy gọi trước thì người đó bắc cầu.
Những câu ca dao cùng chủ đề
- “Gần nhà mà chẳng sang chơi / Để em hái ngọn mồng tơi bắc cầu” — cùng mô-típ bắc cầu, giọng trách yêu nhẹ nhàng hơn.
- “Hai ta cách một con sông / Muốn sang anh ngả cành hồng cho sang” — lần này chàng trai là người bắc cầu.
- “Yêu nhau mấy núi cũng trèo / Mấy sông cũng lội mấy đèo cũng qua” — thay vì thu hẹp đường, người ta chấp nhận vượt đường.
- “Ai về tôi gửi buồng cau / Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầy” — cách ngỏ ý qua lễ vật, kín đáo mà đủ hiểu.
- “Thuyền ơi có nhớ bến chăng / Bến thì một dạ khăng khăng đợi thuyền” — cũng lấy sông nước làm nơi gửi tình.
- “Đôi ta như thể con tằm / Cùng ăn một lá cùng nằm một nong” — ước mong không còn khoảng cách nào nữa.
Lời kết
Ước gì sông rộng một gang hay ở chỗ nó không hứa hẹn điều gì to tát, không thề bồi, không kể lể. Nó chỉ đưa ra một hình ảnh không thể có thật rồi để người nghe tự hiểu. Hàng trăm năm sau, khi chiếc yếm đã thành đồ trong bảo tàng, hai câu ấy vẫn còn khiến người ta mỉm cười, bởi cái ước muốn được rút ngắn khoảng cách với người mình thương thì thời nào cũng giống nhau.
Ảnh minh hoạ: Alexkom000 — giấy phép CC BY 4.0, qua Wikimedia Commons.
