Ca dao Việt Nam có nhiều lời tỏ tình, nhưng ít lời nào lại nhắc đích danh một làng nghề như bài dưới đây. Chàng trai không hứa vàng bạc, không hứa ruộng nương, mà hứa một thứ rất cụ thể: mua gạch Bát Tràng về xây. Chi tiết nhỏ ấy hé ra cả một câu chuyện về nghề nghiệp và tiếng tăm của một vùng đất.
Bài ca dao quen thuộc như sau:
Ước gì anh lấy được nàng
Để anh mua gạch Bát Tràng về xây
Xây dọc rồi lại xây ngang
Xây hồ bán nguyệt cho nàng rửa chân
Nghĩa đen: một lời hứa được đo bằng viên gạch
Bát Tràng là tên một làng ven sông Hồng, từ lâu nổi tiếng với nghề làm gốm và làm gạch. Gạch Bát Tràng được người xưa chuộng vì nung già, chắc, mặt mịn, xây lên vừa bền vừa đẹp. Nói tới gạch Bát Tràng là nói tới loại vật liệu tốt, không phải thứ gạch xoàng mua đâu cũng có.
Hồ bán nguyệt là hồ nước hình nửa vầng trăng, một kiểu tạo cảnh quen thuộc trước sân đình, sân chùa hay nhà của những gia đình khá giả ngày xưa. Bờ hồ thường được kè gạch cẩn thận, có bậc bước xuống. Câu cuối nói xây cái hồ ấy chỉ để cho nàng rửa chân — một cách nói phóng đại đầy trìu mến, kiểu như dành cả một công trình cho một việc bé xíu.
Hai chữ xây dọc rồi xây ngang nghe như tiếng của người thợ nề đang lên tay. Nó cho thấy chàng trai hình dung rất rõ mình sẽ làm gì, chứ không hứa chung chung.
Nghĩa bóng: tên làng nghề trở thành lời cam kết
Cái hay của bài ca dao nằm ở chỗ chàng trai không nói suông rằng anh sẽ lo cho em đủ đầy. Anh nêu tên một loại vật liệu mà cả vùng đều biết là tốt. Trong lời tỏ tình ấy có một logic rất đời: muốn người ta tin mình, hãy nói bằng thứ người ta kiểm chứng được.
Điều đó cũng có nghĩa là nghề gạch, nghề gốm ở Bát Tràng đã làm ăn tử tế đủ lâu để tên làng trở thành bảo chứng. Không cần quảng cáo, không cần ai giới thiệu, chỉ cần nhắc tên là người nghe hiểu ngay mức độ. Đó là thứ mà ngày nay ta gọi là thương hiệu, và người xưa đã có nó từ rất lâu, được xây bằng từng mẻ lò một.
Đọc ở tầng sâu hơn, bài ca dao còn cho thấy giấc mơ của người bình dân về một mái nhà đàng hoàng. Có gạch tốt, có hồ nước trước sân, có người mình thương bước xuống bậc gạch mà rửa chân — cảnh ấy gói cả sự no đủ lẫn sự êm ấm.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ ai sáng tác. Chỉ có thể nói chắc rằng người đặt ra nó sống ở vùng biết tiếng gạch Bát Tràng, và bài hát này được lưu truyền rộng rãi ở đồng bằng Bắc Bộ.
Như mọi bài ca dao, lời truyền miệng có chỗ xê dịch đôi chữ giữa các vùng, chẳng hạn câu mở đầu có nơi hát khác đi một chút cho hợp làn điệu. Không có bản gốc để đối chiếu nên cũng không cần tranh cãi bản nào chuẩn hơn. Điều đáng nói là hình ảnh gạch Bát Tràng và hồ bán nguyệt thì bản nào cũng giữ, vì đó là cái lõi làm nên bài.
Ca dao Việt còn nhiều câu nhắc tên làng nghề theo cách tương tự, khi thì nghề dệt, khi thì nghề giấy, khi thì nghề tranh. Mỗi lần một cái tên xuất hiện trong câu hát là một lần nghề ấy được cả vùng công nhận.
Bài học rút ra
Thứ nhất, tiếng tăm nghề nghiệp được xây bằng thời gian. Một làng không thể tự phong cho mình là làm gạch tốt. Phải qua nhiều đời thợ, nhiều mẻ lò, nhiều khách mua rồi mua lại, cái tên mới nặng như thế. Người làm nghề hôm nay cũng vậy: uy tín không mua được, chỉ tích lại được.
Thứ hai, lời hứa cụ thể mới đáng tin. Chàng trai trong bài không nói anh sẽ làm em hạnh phúc. Anh nói sẽ mua loại gạch nào, xây theo cách nào, xây cái gì. Trong công việc cũng như trong quan hệ, người nói được chi tiết thường là người đã nghĩ thật.
Thứ ba, cái đẹp bắt đầu từ vật liệu tốt. Bài ca dao vô tình dạy một điều mà thợ nào cũng biết: chọn sai vật liệu thì tay nghề khéo mấy cũng hỏng. Muốn công trình bền thì phần nền phải chắc, và điều đó đúng cả với một cái hồ lẫn một cuộc đời chung.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Nhiều làng nghề Việt Nam đang sống đúng bằng vốn liếng mà bài ca dao nói tới: cái tên. Nhưng cái tên ấy cũng dễ bị làm hỏng, khi có người mượn danh làng để bán hàng kém. Một vài lần như vậy là công của bao đời thợ bị tiêu đi. Người trong nghề giữ tên làng cũng chính là giữ nồi cơm của con cháu mình.
Với người đi làm, bài học nằm ở chỗ mỗi người cũng có một cái tên riêng trong nghề. Người thợ điện được cả xóm gọi khi có sự cố, người kế toán được đồng nghiệp tin khi cần soát sổ, đó đều là những cái tên đã được xây như xây gạch: chậm, từng viên một, và rất dễ đổ nếu cẩu thả.
Còn trong chuyện hứa hẹn thường ngày, hãy nhớ chàng trai của bài ca dao. Hứa với con là cuối tuần bố dẫn đi đâu, hứa với khách là ngày nào giao hàng, hứa với đồng nghiệp là mình lo phần việc nào — những lời hứa có hình dạng cụ thể bao giờ cũng dễ giữ hơn, và người nghe cũng dễ tin hơn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Nhất nghệ tinh, nhất thân vinh — tinh thông một nghề thì thân mình cũng được nhờ.
- Trăm hay không bằng tay quen — tay nghề của người thợ nằm ở số lần đã làm, không nằm ở lời nói.
- Buôn có bạn, bán có phường — nghề tụ lại thành làng, thành phường, tiếng tăm cũng nhờ đó mà lan.
- Của bền tại người — vật liệu tốt đến mấy mà người dùng không giữ thì cũng hỏng.
- Nói lời phải giữ lấy lời — điều cốt lõi của cả lời hứa lẫn chữ tín trong nghề.
- Tiền nào của nấy — hàng tốt hiếm khi rẻ, và rẻ quá thì thường có lý do.
Lời kết
Một câu tỏ tình mà nhắc tới cả tên làng nghề, cả cách xây, cả hình dáng cái hồ — đó là kiểu lãng mạn rất Việt Nam: mơ mộng nhưng có địa chỉ. Mua gạch Bát Tràng về xây vì thế không chỉ là lời hẹn của một chàng trai, mà còn là tấm biển hiệu mà cả một làng nghề đã tự dựng lên bằng bàn tay mình.
