Bước vào một ngôi nhà quê Bắc Bộ ngày trước, thứ đập vào mắt không phải bàn ghế sang trọng mà là cái chum, cái vại đặt ở góc sân. Trong đó là tương, là cà muối, thức ăn quanh năm của cả nhà. Người xưa gọi hai thứ ấy bằng một cái tên rất trang trọng: Tương cà là gia bản.
Nghĩa đen
Gia là nhà, bản là gốc, là vốn. Gia bản có thể hiểu là vốn liếng của nhà, là cái nền của một gia đình. Đặt tương và cà vào vị trí ấy là một cách nói vừa mộc mạc vừa đầy tự hào.
Tương được làm từ đỗ tương, gạo nếp hoặc ngô, ủ với muối rồi phơi nắng nhiều ngày cho ngấu. Cà thì muối vào vại, nén đá lên trên, để dành ăn dần. Cả hai đều là thức tự làm lấy trong nhà, nguyên liệu sẵn ngoài vườn ngoài đồng, không phải mua bán gì nhiều.
Vì để được lâu, tương và cà giúp gia đình có cái ăn quanh năm, kể cả những tháng giáp hạt chẳng có gì tươi. Nói tương cà là vốn nhà, xét về mặt thực tế thì đúng theo nghĩa đen: đó chính là kho dự trữ của bếp.
Nghĩa bóng
Sâu hơn chuyện bếp núc, câu tục ngữ nói về một cách sống. Đó là lối sống tự túc, biết lo xa, không trông chờ vào ai. Nhà nào cũng tự muối lấy vại cà, tự ủ lấy hũ tương, tức là tự lo được phần căn bản nhất của đời sống.
Câu này còn hàm ý về sự biết đủ. Bữa cơm chỉ có tương, có cà mà vẫn được coi là nền nếp, là gốc gác đàng hoàng của một gia đình. Người xưa không lấy mâm cao cỗ đầy làm thước đo, mà lấy sự đầy đủ vừa phải và ổn định làm thước đo.
Ngoài ra, gọi tương cà là gia bản còn là cách khẳng định nếp nhà. Mỗi nhà có cách làm tương riêng, vại cà riêng, hương vị riêng mà con cái đi xa vẫn nhớ. Cái gốc của một gia đình nhiều khi nằm ở những thứ giản dị đến thế.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu nói này gắn với nếp sống của làng quê đồng bằng Bắc Bộ, nơi tương và cà muối là thức ăn thường trực trong bữa cơm. Còn ra đời chính xác từ bao giờ, do ai nói đầu tiên thì không có tài liệu nào cho biết, và cũng không nên đoán bừa.
Trong lời nói hằng ngày, người ta hay rút gọn thành Tương cà gia bản, bỏ chữ là đi cho gọn. Hai cách nói ấy hoàn toàn cùng một nghĩa.
Cũng nên phân biệt câu này với những câu ca ngợi đặc sản từng vùng như dưa La, cà Láng, tương Bần. Những câu ấy khoe cái ngon nổi tiếng của một địa phương, còn tương cà là gia bản lại nói về cái bình dị có trong mọi nhà.
Bài học rút ra
Thứ nhất, cái nền quan trọng hơn cái phô ra. Một gia đình vững không phải vì có món ngon đãi khách, mà vì ngày thường không phải chạy ăn, không phải vay mượn. Cái vại cà lặng lẽ ngoài sân chính là biểu hiện của sự vững ấy.
Thứ hai, tự làm được thì tự chủ được. Người biết tự lo phần căn bản cho mình thì ít bị động trước biến cố. Đây là bài học đúng cho một gia đình xưa và cũng đúng cho bất cứ ai hôm nay khi tính chuyện dự phòng.
Thứ ba, đạm bạc không đồng nghĩa với thiếu thốn. Bữa cơm tương cà mà đủ, mà đều đặn, mà cả nhà vui vẻ ngồi cùng nhau thì vẫn hơn hẳn những bữa thất thường lúc thừa lúc thiếu.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Ngày nay ít nhà còn muối cà, ủ tương, nhưng tinh thần của câu tục ngữ thì vẫn dùng được. Đó là chuyện biết giữ một cái nền cho gia đình: một khoản dự phòng nho nhỏ, một nếp chi tiêu đều đặn, một bữa cơm nhà nấu thay vì bữa nào cũng gọi đồ bên ngoài.
Trong cách tiêu tiền, câu này nhắc ta phân biệt cái căn bản với cái phô trương. Nhiều người sẵn sàng chi rất mạnh cho một bữa tiệc để nở mày nở mặt, nhưng lại không có nổi khoản tiết kiệm cho tháng sau. Người xưa hẳn sẽ nói rằng nhà ấy thiếu mất cái gia bản.
Với con trẻ, để chúng phụ nhặt rau, phụ dọn mâm, biết cái gì trong bếp có từ đâu ra cũng là một cách dạy. Đứa trẻ hiểu công sức làm nên bữa ăn sẽ khó mà hắt hủi bát cơm trước mặt.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Cây nhà lá vườn — quý cái sẵn có trong nhà, mộc mạc mà thật lòng.
- Khéo ăn thì no, khéo co thì ấm — biết liệu thì ít vẫn đủ, không cần dư dả mới sống được.
- Buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện — dè sẻn đều đặn còn chắc hơn những khoản lời bất chợt.
- Râu tôm nấu với ruột bầu — hạnh phúc nằm ở người cùng mâm chứ không ở món ăn.
- Ăn chắc mặc bền — chuộng cái thực dụng, lâu dài hơn cái hào nhoáng nhất thời.
- Được mùa chớ phụ ngô khoai — lúc đủ đầy chớ quên thứ đã nuôi mình ngày thiếu thốn.
Lời kết
Gọi hũ tương, vại cà là vốn liếng của nhà, người xưa đã đặt giá trị vào đúng chỗ: không phải ở cái sang mà ở cái chắc. Tương cà là gia bản vì thế không chỉ nói chuyện ăn, mà nói chuyện dựng một nếp nhà biết lo, biết đủ và biết quý những gì tự tay mình làm ra.
