Có những câu chỉ bốn chữ mà đủ sức nâng người ta đứng dậy sau một cú ngã. Tự lực cánh sinh là một câu như thế. Người Việt mượn nguyên bốn chữ Hán ấy, dùng đã quen tới mức ít ai còn dừng lại hỏi từng chữ nghĩa là gì, trong khi chính từng chữ mới là chỗ hay nhất của câu.
Nghĩa đen của từng chữ
Tự (自) là chính mình, tự thân. Lực (力) là sức, sức lực. Hai chữ ghép lại thành tự lực: bằng sức của chính mình, không mượn sức người khác.
Canh (更) là đổi mới, thay cũ làm mới, cũng chính là chữ canh trong canh tân. Sinh (生) là sống, là sinh sôi. Hai chữ canh sinh vì thế có nghĩa là làm lại cuộc sống, dựng lại đời mình một lần nữa. Trong tiếng Việt, người mình quen đọc thành “cánh sinh”, nhưng nghĩa gốc vẫn là “sống lại, làm lại từ đầu”.
Ghép cả bốn chữ: dùng sức của chính mình mà dựng lại cuộc sống. Đó là hình ảnh một người trắng tay, không ai chống lưng, tự xắn tay lên gây dựng lại từ con số không.
Nghĩa bóng
Nghĩa bóng của câu nằm ở thái độ, chứ không ở hoàn cảnh. Tự lực cánh sinh không có nghĩa là từ chối mọi sự giúp đỡ, càng không có nghĩa là kiêu ngạo, khinh người. Nó nói tới việc đặt trọng tâm của đời mình vào bên trong: việc của tôi thì tôi lo trước, ai giúp được thì quý, không ai giúp thì tôi vẫn phải làm.
Người xưa hiểu rất rõ một điều: sự giúp đỡ của người khác luôn là thứ đến sau và có thể mất đi bất cứ lúc nào. Người bảo trợ có thể sa sút, người thân có thể qua đời, cơ quan có thể giải thể. Chỉ có sức mình, tay nghề mình, thói quen làm việc của mình là thứ theo mình đi suốt đời. Đặt nền móng vào chỗ chắc chắn nhất, đó mới là khôn ngoan.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là một thành ngữ gốc Hán được dùng phổ biến trong tiếng Việt, không rõ ai là người đầu tiên đưa vào tiếng ta và cũng không gắn với một câu chuyện cụ thể nào. Không nên gán cho câu này một xuất xứ chắc nịch khi tư liệu không cho phép; điều chắc chắn chỉ là nó đã được dùng rộng rãi trong sách vở, báo chí và lời ăn tiếng nói hằng ngày từ lâu.
Tiếng Việt có nhiều cách nói cùng hướng, thuần Việt và mộc mạc hơn: “tay làm hàm nhai”, “có làm thì mới có ăn”, “thân ai nấy lo”. Trong đó “thân ai nấy lo” nghiêng về sự lạnh nhạt, còn tự lực cánh sinh thì mang sắc thái tích cực, thậm chí là lời khen.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là về chỗ dựa. Ai cũng cần chỗ dựa, nhưng chỗ dựa vững nhất là năng lực của bản thân. Người có nghề trong tay đi đâu cũng sống được; người chỉ có một mối quan hệ để bám thì mối quan hệ ấy đứt là đời chao đảo theo. Người xưa nói “ruộng bề bề không bằng nghề trong tay” cũng là ý ấy.
Bài học thứ hai là về lòng tự trọng. Ngửa tay xin mãi thì đến người thương mình nhất cũng mỏi. Tự lo được cho mình, dù ở mức khiêm tốn, người ta giữ được cái thế đứng thẳng khi nói chuyện với thiên hạ. Cái thế ấy không mua được bằng tiền.
Bài học thứ ba nằm ở chữ canh — làm lại. Câu thành ngữ không nói về người đang thuận buồm xuôi gió, mà nói về người vừa mất mát điều gì đó và phải bắt đầu lại. Đó là lời động viên: mất của, mất việc, mất cả một chặng đường đã đi, vẫn còn hai bàn tay và cái đầu để dựng lại.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong công việc, tinh thần tự lực cánh sinh thể hiện ở chỗ chủ động học thêm kỹ năng thay vì chờ công ty cử đi đào tạo, chủ động tìm hiểu phần việc mới thay vì đợi người khác cầm tay chỉ việc. Người quen tự xoay xở thường là người trụ lại được khi thị trường biến động.
Trong làm ăn, đó là cách khởi sự từ đồng vốn nhỏ của chính mình, lấy ngắn nuôi dài, thay vì vay mượn thật nhiều để đi thật nhanh rồi vỡ nợ. Nhiều hàng quán, xưởng nhỏ ở ta lớn lên đúng theo lối ấy: mỗi năm mở rộng một chút bằng tiền lãi tự làm ra.
Trong nuôi dạy con, đây là điều cha mẹ nên gieo sớm. Để con tự dọn phòng, tự chuẩn bị sách vở, tự đi xe buýt tới trường khi đủ lớn, tự chịu hậu quả của một bài kiểm tra không học bài — đó là những bài tập nhỏ cho một đời tự lập. Cha mẹ làm thay mọi thứ vì thương con, nhưng vô tình lấy mất của con khả năng xoay xở sau này.
Cũng cần nói cho công bằng: sống tự lực không đồng nghĩa với ôm hết một mình, không hỏi ai, không hợp tác với ai. Biết nhờ đúng người, đúng lúc cũng là một năng lực. Ranh giới ở chỗ: nhờ để làm được việc, chứ không phải nhờ để khỏi phải làm.
Những câu cùng chủ đề
- Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ — có bắt tay vào làm thì mới có miếng ăn, buông tay là đói.
- Ruộng bề bề không bằng nghề trong tay — của cải rồi cũng hết, nghề nghiệp mới nuôi mình lâu dài.
- Có công mài sắt có ngày nên kim — sức mình bỏ ra bền bỉ thì việc khó mấy cũng thành.
- Muốn ăn thì lăn vào bếp — muốn hưởng thì phải tự động tay động chân.
- Nước lã mà vã nên hồ — khen người tay trắng mà làm nên cơ nghiệp.
- Cái khó ló cái khôn — chính lúc không còn ai đỡ, người ta mới bật ra cách xoay xở.
Lời kết
Tự lực cánh sinh không hứa hẹn giàu sang, cũng không bảo rằng cứ cố là được. Câu ấy chỉ nói một sự thật giản dị mà đời nào cũng đúng: phần đời của ai thì người đó phải tự gánh lấy trước tiên. Ai giữ được tinh thần ấy thì dù hoàn cảnh có xoay chiều thế nào, vẫn còn một chỗ dựa không ai lấy đi được — là chính mình.
Ảnh minh hoạ: Jorge Láscar — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
