Người Việt vốn coi trọng việc tu thân, nhưng cũng rất thực tế khi nói về chuyện tu hành. Câu ca dao tu đâu cho bằng tu nhà đưa việc tu từ chốn xa xôi về ngay gian nhà mình ở, và đặt lên đó một tiêu chuẩn rất cụ thể: cách đối xử với cha mẹ.
Tu đâu cho bằng tu nhà,
Thờ cha kính mẹ ấy là chân tu.
Nghĩa đen: tu nhà và chân tu
Chữ tu trong tiếng Việt có nghĩa gốc là sửa, là rèn giũa bản thân cho tốt lên. Đi tu ở chùa là một cách, nhưng không phải cách duy nhất. Tu nhà nghĩa là sửa mình ngay trong đời sống thường ngày, giữa những mối quan hệ ruột thịt, giữa cơm áo và va chạm hằng ngày.
Chân tu là tu thật, tu đúng, phân biệt với việc tu hình thức bên ngoài. Người xưa dùng chữ này để khẳng định rất mạnh: người ở nhà mà thờ cha kính mẹ tử tế thì đã là người tu thật sự, không kém gì ai. Chữ thờ ở đây không phải thờ cúng người đã khuất, mà là phụng dưỡng, chăm nom lúc cha mẹ còn sống.
Nghĩa bóng: chỗ khó tu nhất lại là chỗ gần nhất
Nghe qua thì câu ca dao có vẻ dễ dãi, như thể nói rằng chỉ cần ở nhà là đủ. Thật ra ngược lại. Ở nhà mới là chỗ khó tu nhất. Với người ngoài, ai cũng biết giữ ý, nói năng nhã nhặn, kiên nhẫn lắng nghe. Về đến nhà, mệt mỏi trút ra, câu nói cộc lốc dành cho người thân, và người chịu đựng nhiều nhất thường là cha mẹ.
Bài ca dao vì thế là một phép thử. Nó nói rằng đừng vội đánh giá một người qua việc họ đi lễ chăm chỉ hay nói đạo lý hay đến đâu, hãy nhìn cách họ trả lời mẹ mình khi bà hỏi lại lần thứ ba. Sự tu dưỡng thật lộ ra ở những lúc không ai nhìn và không ai khen.
Câu này cũng phản đối lối tìm phúc ở nơi xa. Có người bỏ tiền đi lễ khắp nơi, cúng bái tốn kém, trong khi cha mẹ già ở nhà thiếu người trò chuyện. Người xưa gọi thẳng cái phúc gần nhất, chắc chắn nhất, là cái phúc từ việc đối xử tử tế với người sinh ra mình.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao dân gian truyền miệng, không rõ ra đời từ thời nào, không thể quy cho tác giả nào. Chữ tu và chân tu cho thấy câu này chịu ảnh hưởng của lối nói nhà Phật đã thấm vào đời sống dân gian, nhưng bản thân câu ca dao là tiếng nói của người bình dân chứ không phải một câu kinh.
Câu này được đọc theo vài cách khác nhau. Có bản là Tu đâu cho bằng tu nhà, thờ cha kính mẹ ấy là chân tu, có bản Tu đâu cho bằng tu nhà, thờ cha kính mẹ hơn là đi tu. Cũng có nơi mở đầu bằng Tu chùa chẳng bằng tu nhà. Ý cốt lõi giữ nguyên. Ngoài các bản ấy, không có căn cứ nào để nói thêm về xuất xứ.
Bài học rút ra
Bài học thứ nhất là đạo đức phải bắt đầu từ trong nhà. Một người rộng rãi với bạn bè mà keo kiệt với cha mẹ, hoà nhã ngoài đường mà cáu gắt với vợ con, thì phần tử tế kia chỉ là lớp áo. Cái gốc của việc làm người tốt nằm ở nơi mình được phép không cần giữ ý.
Bài học thứ hai là kính trọng quan trọng ngang với phụng dưỡng. Chữ kính trong câu ca dao rất đáng chú ý. Nhiều người con lo cho cha mẹ đủ đầy nhưng lại nói với cha mẹ bằng giọng ra lệnh, gạt phăng ý kiến của các cụ vì cho là lạc hậu. Nuôi mà không kính thì cha mẹ vẫn tủi.
Bài học thứ ba là chớ lấy việc lớn để trốn việc gần. Có người muốn làm những điều cao xa như giúp đời, tích đức, mà quên mất việc ở ngay trước mặt. Người xưa dạy rằng việc tu chân chính không đòi hỏi hoàn cảnh đặc biệt nào, nó chỉ đòi hỏi ta làm cho tử tế cái phận sự đang có.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Việc dễ làm nhất mà cũng hay bị bỏ qua nhất là kiểm soát giọng nói với cha mẹ. Thử để ý xem trong một tuần mình đã bao nhiêu lần trả lời cha mẹ bằng câu cụt lủn, bao nhiêu lần ngắt lời các cụ. Sửa được chỗ đó là đã tu được phần khó nhất mà câu ca dao nói tới.
Trong các gia đình nhiều thế hệ, tu đâu cho bằng tu nhà còn gợi cách giải quyết mâu thuẫn. Người trẻ và người già khác nhau về cách nuôi con, cách tiêu tiền, cách ăn uống. Thay vì tranh cãi để giành phần đúng, người biết tu chọn cách nhường những chuyện nhỏ và chỉ giữ ý kiến ở những việc thật sự quan trọng.
Với người có tín ngưỡng, câu ca dao là lời nhắc cân bằng. Đi lễ, đi chùa là điều tốt, nhưng nếu chuyến đi ấy khiến cha mẹ ở nhà lủi thủi thì đã đi lệch mất cái gốc. Người xưa không bảo bỏ chùa, họ chỉ bảo đừng bỏ nhà để đi tìm cái mà nhà đang có sẵn.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Thứ nhất thì tu tại gia, thứ nhì tu chợ, thứ ba tu chùa — xếp hạng độ khó của việc tu, nhà là khó nhất.
- Một lòng thờ mẹ kính cha, cho tròn chữ hiếu mới là đạo con — cùng đặt chữ hiếu làm bổn phận đầu tiên.
- Ở hiền gặp lành — cái phúc đến từ nếp sống tử tế hằng ngày.
- Trẻ cậy cha, già cậy con — vòng nương tựa giữa các thế hệ trong nhà.
- Cây có cội, nước có nguồn — nhắc gốc gác mà mỗi người phải nhớ.
- Kính lão đắc thọ — biết trọng người già thì bản thân cũng được hưởng phúc.
Lời kết
Bài ca dao không hạ thấp ai và cũng không đề cao gì xa vời. Nó chỉ kéo việc tu dưỡng về đúng chỗ của nó là mái nhà mình đang ở. Tu đâu cho bằng tu nhà nhắc rằng người tử tế thật sự được nhận ra không phải ở nơi đông người, mà ở cách họ ngồi ăn cơm cùng cha mẹ mỗi tối.
