Người Việt có cả kho ca dao khen người con gái đẹp, nhưng câu được nhắc lại nhiều nhất lại là câu chẳng tả gì về nhan sắc. Trúc xinh trúc mọc đầu đình chỉ mượn một bụi trúc bên đình làng để nói một điều mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị: cái đẹp thật thì không cần thứ gì đỡ cho nó.
Trúc xinh trúc mọc đầu đình
Em xinh em đứng một mình cũng xinh.
Nghĩa đen: một bụi trúc bên đình làng
Trúc là loài cây thân đốt, mọc thành bụi, dáng thẳng và mảnh, lá nhỏ, quanh năm xanh. Người xưa trồng trúc quanh nhà, quanh đình, quanh chùa vì trúc vừa đẹp vừa dễ sống, lại chẳng đòi hỏi đất tốt.
Đầu đình là nơi trung tâm của làng, chỗ ai đi qua cũng nhìn thấy. Trúc mọc ở đấy được đặt vào một khung cảnh trang trọng, có mái đình, có sân gạch, có cây đa. Câu ca dao nói rằng trúc xinh vì nó mọc ở nơi ấy — hoặc đúng hơn, người ta thường nghĩ như thế.
Rồi câu thứ hai lật ngược lại. Em xinh, và em đứng một mình cũng xinh. Không cần mái đình phía sau, không cần đám đông bên cạnh, không cần ai đứng kề để tôn lên. Chỉ một chữ “cũng” mà cả câu bật lên ý tứ.
Nghĩa bóng: cái đẹp tự nó đứng vững
Bụi trúc đầu đình là hình ảnh gợi ra một lối nghĩ quen thuộc: đẹp là nhờ chỗ đứng, nhờ khung cảnh, nhờ người ta đặt mình vào đâu. Cây trúc kia đẹp một phần vì mái đình cổ kính phía sau nó.
Câu sau bác lại lối nghĩ ấy một cách nhẹ nhàng. Người con gái không cần cái nền nào cả. Cô đứng riêng ra, tách khỏi mọi thứ, mà vẫn xinh. Đó là lời khen cao nhất mà một người có thể nhận: cái đẹp của em là của em, không vay mượn ở đâu hết.
Ẩn dưới lời khen ấy còn một tầng nữa. Cây trúc trong văn hoá phương Đông vốn tượng trưng cho phẩm chất người quân tử: thân thẳng, đốt cứng, ruột rỗng mà không gãy, gió lay thì cong chứ không đổ. Đem trúc ra so với người con gái là ngầm khen cả nết chứ không riêng dáng. Trúc xinh trúc mọc đầu đình vì thế không phải câu tán tỉnh suông.
Nguồn gốc và các dị bản
Đây là ca dao truyền miệng, không rõ xuất xứ và không thể quy cho tác giả nào. Câu được hát trong nhiều làn điệu dân ca, quen thuộc nhất là trong hát quan họ vùng Kinh Bắc, nơi các liền anh liền chị hát đối đáp với nhau.
Dị bản phổ biến nhất là:
Trúc xinh trúc mọc bờ ao
Em xinh em đứng nơi nào cũng xinh.
Bản này đổi cả hai vế. Bờ ao là chỗ bình dị, không trang trọng như đầu đình, nên ý “nhờ chỗ đứng mà đẹp” nhạt đi. Bù lại, vế sau mở rộng ra thành “nơi nào cũng xinh”, nhấn vào chỗ đẹp ở đâu cũng đẹp thay vì đẹp một mình vẫn đẹp. Nhiều nơi còn chép là “trúc mọc bờ rào”, “trúc mọc đầu chùa”. Người hát tuỳ cảnh mà đổi, cốt giữ lại cái tứ chính.
Cần nói thêm rằng câu này thường được hát nối vào những cặp lục bát khác trong cùng một canh hát, nên đôi khi ta gặp nó đứng giữa một bài dài hơn. Bản thân hai câu vẫn trọn nghĩa khi tách riêng.
Bài học rút ra
Giá trị thật không cần cái nền để tôn lên
Người ta hay tìm cách làm mình nổi bật bằng thứ bên ngoài: đứng cạnh ai, làm ở đâu, mang nhãn nào. Câu ca dao nói rằng những thứ ấy chỉ là mái đình phía sau bụi trúc. Cái gì thật sự thuộc về mình mới theo mình đi khắp nơi.
Đứng một mình không phải là thiệt thòi
Vế sau còn có một ý an ủi rất đẹp. Trong đám đông, người ta dễ thấy mình lẻ loi và kém cỏi. Câu ca dao bảo rằng đứng một mình chẳng làm ai xấu đi cả. Kẻ đẹp thì đứng riêng vẫn đẹp, thậm chí còn rõ hơn khi không bị lẫn vào ai.
Khen người nên khen đúng chỗ
Lời khen trong câu này khéo vì nó không đụng vào những thứ dễ mất. Không khen má hồng, không khen tóc dài — những thứ rồi cũng phai theo năm tháng. Nó khen cái thần thái, cái tự tại. Đó là kiểu khen khiến người nghe được nâng lên chứ không thấy mình bị nhìn ngắm.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Thời buổi ai cũng có một tấm ảnh để trình ra, câu ca dao này có sức nhắc nhở lạ lùng. Người ta chỉnh sửa ảnh, chọn phông nền, đứng cạnh chỗ đắt tiền để tấm hình đẹp hơn. Tất cả đều là đi mượn mái đình. Cái mà người khác nhớ về ta rốt cuộc lại là dáng đi, cách nói, cách cư xử — những thứ không phông nền nào tạo ra được.
Trong công việc, người mới vào nghề hay bám vào tên tuổi của nơi mình làm để tự tin. Điều đó không sai, nhưng nếu rời chỗ ấy ra mà chẳng còn gì thì đúng là bụi trúc mất mái đình. Nghề trong tay, kỹ năng trong đầu mới là cái đi theo mình.
Với việc nuôi dạy con, câu ca dao gợi một cách khen rất hữu ích. Thay vì khen con xinh, con giỏi hơn bạn, hãy khen con ở chỗ con kiên nhẫn, con tử tế, con dám đứng riêng khi cả lớp làm điều không đúng. Đứa trẻ được khen kiểu đó sẽ không phải sống bằng việc so mình với người khác.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- “Cái nết đánh chết cái đẹp” — nết na bền hơn nhan sắc, một khi hai thứ phải chọn thì người xưa chọn nết.
- “Tốt gỗ hơn tốt nước sơn” — cùng một mạch coi trọng cái bên trong, nước sơn chỉ là lớp phủ ngoài.
- “Trong đầm gì đẹp bằng sen” — cũng mượn cây cỏ để nói phẩm chất con người, gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.
- “Người đẹp vì lụa, lúa tốt vì phân” — vế ngược lại, thừa nhận cái đẹp cũng cần được tôn lên, đọc kèm sẽ thấy người xưa nhìn vấn đề nhiều mặt.
- “Chim khôn kêu tiếng rảnh rang / Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghe” — cái hay của một người lộ ra ở giọng nói, ở cách cư xử.
Lời kết
Hai câu ca dao ngắn gọn ấy đã đi qua bao nhiêu đời mà chưa cũ, bởi cái nó nói vẫn là điều người ta phải học lại mỗi ngày. Trúc xinh trúc mọc đầu đình nhắc rằng ai cũng có lúc phải đứng một mình, và giá trị của mình đúng vào lúc ấy mới hiện ra rõ nhất.
