Không ít lần ta gặp một người lạ và trong đầu đã có sẵn một nhận xét, dù chưa nói với nhau câu nào. Người xưa gọi thói quen ấy bằng một câu rất gọn: Trông mặt mà bắt hình dong. Điều thú vị là câu tục ngữ này không hẳn khen, cũng không hẳn chê — nó tùy vào việc ta dùng nó thế nào.
Nghĩa đen: từng chữ nói gì
Trông mặt là nhìn vào gương mặt, dáng vẻ bên ngoài của một người. Hình dong là hình dáng, diện mạo, và rộng hơn là cái “dạng” của người ấy — thuộc hạng người nào, tính khí ra sao. Bắt ở đây mang nghĩa nắm được, đoán trúng, suy ra được.
Ghép lại, cả câu tả một hành động rất cụ thể: chỉ cần nhìn vẻ ngoài là đoán ra bên trong. Trong đời sống xưa, đây là kỹ năng có thật và cần thiết. Người đi chợ nhìn dáng người bán mà đoán hàng thật hàng giả; người chủ nhà nhìn khách lạ mà quyết có mở cổng hay không. Khi chưa có giấy tờ, chưa có ai bảo lãnh, con mắt là công cụ duy nhất.
Nghĩa bóng: kinh nghiệm hay định kiến?
Ở tầng nghĩa tích cực, câu tục ngữ ghi nhận rằng vẻ ngoài không phải hoàn toàn vô nghĩa. Cách một người chải đầu, cắt móng tay, gấp cổ áo, đứng ngồi, nhìn thẳng hay né tránh — những chi tiết ấy là dấu vết của nếp sống hằng ngày. Người từng trải nhìn nhiều, gặp nhiều, nên đọc được các dấu vết đó khá nhanh. Đó là kinh nghiệm, không phải mê tín.
Nhưng ở tầng nghĩa cảnh báo, câu này thường được dùng với giọng chê. Trông mặt mà bắt hình dong khi ấy chỉ thói vội vàng: mới thấy người ta ăn mặc xoàng đã cho là kém cỏi, thấy ai nói giọng vùng khác đã đoán ra tính nết, thấy người trẻ đã nghĩ là non nớt. Kết luận nhanh thì tiện, nhưng sai thì đắt.
Cùng một câu tục ngữ mà hai cách hiểu ngược nhau — điều đó không mâu thuẫn. Người xưa chỉ ghi lại một thói quen của con người rồi để cho hoàn cảnh quyết định nó đúng hay sai.
Nguồn gốc và các dị bản
Câu này là tục ngữ truyền miệng, không rõ ai đặt và có từ bao giờ. Không có căn cứ nào để gán nó cho một tác giả hay một sự kiện lịch sử cụ thể.
Bản quen thuộc nhất trong dân gian là dạng đầy đủ, mang giọng hóm hỉnh:
Trông mặt mà bắt hình dong / Con lợn có béo thì lòng mới ngon.
Vế sau mượn chuyện mổ lợn để nói rằng bề ngoài đôi khi phản ánh đúng bên trong — lợn béo thì lòng mới ngon. Cách nói này vừa đùa vừa thật, rất đúng chất tục ngữ Việt.
Ngoài ra còn gặp dạng Xem mặt mà bắt hình dong, chỉ khác một chữ đầu và không đổi nghĩa. Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, nhiều người còn dùng rút gọn thành bắt hình dong khi muốn nói ai đó đang đoán mò về người khác.
Bài học rút ra
Thứ nhất, ấn tượng đầu tiên là dữ liệu, không phải kết luận. Cứ ghi nhận điều mình quan sát được, nhưng để ngỏ khả năng mình sai. Rất nhiều người hiền lành có gương mặt khó gần, và không ít người tươi cười lại chẳng đáng tin. Đánh giá nên được sửa lại sau mỗi lần tiếp xúc, chứ không đóng khung từ phút đầu.
Thứ hai, ta cũng đang bị người khác “bắt hình dong”. Đây là mặt thực tế của câu tục ngữ: dù ta có cho rằng nhìn vẻ ngoài mà đoán người là hồ đồ, thiên hạ vẫn làm thế với ta. Vì vậy, giữ mình sạch sẽ, tề chỉnh, đúng giờ, nói năng rõ ràng không phải là chiều lòng người khác mà là gỡ bớt những hiểu lầm không đáng có.
Thứ ba, định kiến gây thiệt hại thật. Một người bị loại khỏi cuộc phỏng vấn vì bộ quần áo cũ, một đứa trẻ bị dán nhãn hư hỏng vì mái tóc khác thường — đó là những cái giá rất cụ thể. Ai đang ở vị trí phải chọn người thì càng cần cảnh giác với con mắt của chính mình.
Vận dụng trong đời sống hôm nay
Trong tuyển dụng, cách chống lại thói bắt hình dong là dựa vào bằng chứng: đề nghị ứng viên kể một việc cụ thể họ đã làm, cho làm thử một bài nhỏ, hỏi cách họ xử lý tình huống thật. Bằng chứng luôn đáng tin hơn cảm giác.
Trong kinh doanh, câu chuyện quen thuộc là người bán hàng lơ là vị khách ăn mặc giản dị rồi mất một đơn hàng lớn. Người bán khôn ngoan đối xử tử tế với mọi khách, vì họ hiểu rằng mình không có cách nào nhìn ra sức mua qua bộ quần áo.
Trong nuôi dạy con, hãy tập cho trẻ phân biệt giữa “thấy” và “kết luận”. Bạn cùng lớp ít nói chưa chắc kiêu, bạn ăn mặc khác chưa chắc hư. Đây là một trong những kỹ năng xã hội quan trọng nhất mà trường lớp hiếm khi dạy.
Còn trên mạng, nơi mọi người chỉ hiện ra bằng ảnh đại diện và vài dòng trạng thái, thói bắt hình dong hoạt động mạnh hơn bao giờ hết. Nhớ rằng ta đang nhìn một mảnh rất nhỏ của một cuộc đời sẽ giúp ta bớt phán xét và bớt bị dẫn dắt.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề
- Tốt gỗ hơn tốt nước sơn — cái cốt bên trong quan trọng hơn vẻ ngoài.
- Xanh vỏ đỏ lòng — bề ngoài có thể trái hẳn với bản chất.
- Quen sợ dạ, lạ sợ áo quần — với người lạ, ta buộc phải nhìn vẻ ngoài trước.
- Chiếc áo không làm nên thầy tu — trang phục không chứng minh được phẩm hạnh.
- Ở lâu mới biết lòng người có nhân — hiểu một con người cần thời gian.
- Thùng rỗng kêu to — vẻ ngoài ồn ào thường che một bên trong trống rỗng.
Lời kết
Trông mặt mà bắt hình dong là câu tục ngữ mô tả chứ không ra lệnh. Nó nói rằng con người vốn hay đoán, và cái đoán ấy khi thì trúng khi thì trật. Việc của ta là dùng con mắt để bắt đầu, chứ đừng dùng nó để kết thúc: nhìn để có giả thiết, rồi tiếp xúc, quan sát và kiểm chứng. Nhờ vậy ta vừa giữ được sự nhạy bén của người từng trải, vừa tránh được sự bất công của kẻ vội vàng.
Ảnh minh hoạ: Jeff Caylor — giấy phép CC BY 2.0, qua Wikimedia Commons.
